ҰЛЫ КӨШ - ҰЛТ ТАҒДЫРЫ

Еліміз егемендігіне қол жеткізген соң,  алыс-жақын шетелдерде тарыдай шашылған қандастарымыз арман еткен ата жұртқа ағылды. Ұлт Көшбасшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың  басшылығымен қолға алынған «Нұрлы көш» бағдарламасы Қазақстанның  демографиялық жаңғыруына  қол жеткізуі жолында сәтті шешім болып, ұлы көшке жол ашты. «Нұрлы көш» тағдыр-талайымен тарыдай шашырап кеткен ағайынды тарихи Отанында көк тудың астына біріктіруде шын мәнінде ұлы көш болды.

2009 жылдан бастап қолға алынған бұл бағдарлама үзіліп қалған тінді жалғап, ұзақ жылдар бойы тыйылып қалған көштің тізгінін босатты. Осы уақыт ішінде жырақта жүрген 1 миллионнан астам қандасымыз «Нұрлы көшпен» атамекеніне оралып, Қазақстан әлемдегі бар қазақтың құтты қара шаңырағына айналды.

Әрине, «елім» деп келген ағайынға есігін айқара ашқан ата қоныста жағдай жасалмай жатыр деп айтуға болмас. Дегенмен соңғы кездері елімізге қоныс аударған  оралмандар өмірінде кездесіп жатқан кейбір келеңсіз жағдайлар мемлекетіміздің үлкен саясатына көлеңке түсіре ме деген алаңдаушылық та бар... Алматы облысында болған ағайынды үш азаматтың өлімі, «елім-ай» деп елге оралу барысында Майқапшағай кеденінде бар-жоғы тәркіленген ана,  істі болған кәсіпкер азамат тағдыры ұлы көшті тоқтатып тастамас па екен деген ойға еріксіз себеп болады екен...

 Әлеуметтік желі арқылы халық жаппай құлақтанып үлгерген  Гүлжан Мәуітхан есімді ананың жағдайы бүгін көпшілікті алаңдатып-ақ отыр. Ақпан айының 8-і күні Қытай Халық Республикасынан «Майқапшағай» шекара бекеті арқылы Қазақстанға бет алған ана    Қытайдағы бүкіл дүние-мүлкін сатып, ақшаға айналдырады. Атамекенге аяғы тиер-тиместен, сол қаржысы, 50 мың АҚШ доллары, шекарада тәркіленіп, анаға «Экономикалық контрабанда» деген баппен айып тағылыпты. Бүгінгі таңда Гүлжан Мәуітханға қатысты іс Зайсан аудандық сотында қаралып жатыр.

Мәселенің әлқиссасына келсек.  Кедендік Одақ шекарасынан, заң бойынша, 10 мың доллардан көп ақша алып өту үшін жазбаша өтініш жазылу керек. Егер ақшаның көлемі 10 мың доллардан аз болса, онда жазбаша немесе ауызша өтініш білдіруге болады.  Қандасымыз ірі көлемде ақша әкелетіндігі туралы өтініш білдірмеген. Бұл жерде Гүлжан Мәуітханның Қазақстанның заңын білмеуі мәселенің ушығуына себеп болып отыр.

- Кеден қызметкерлері әрқайсымызды бөлек-бөлек кіргізіп, сұрақтың астына алды. Қытай елінде туып-өскен, орысша білмейтін, кириллица жазуын оқи алмайтын, қазақ елінің заңдарымен таныс емес біз шекарашылар не деп айт десе, солай айттық, түсініктеме және тергеу қағаздарын өздері жазып, оған қол қойдырып алды. Әңгіме кезінде қасымызда не аудармашы, не заңды қорғаушы болмады. Ақыры, олар барлық ақшаны маған тиесілі етіп көрсетіп қағаздар толтырып, менің мойныма қылмыстық жауапкершілікті артып, өмір бойы жиған қаржымды тәркілеп алды,– дейді БАҚ-қа берген сұхбатында Гүлжан Мәуітхан.

Қандасымыздың заты тәркіленгені, бар жинап-тергенінен айырылғаны өз алдына, ол қылмыстық жауапкершілікке тартылып отыр. Істің ақ-қарасын айыруға қорғаушы Абзал Құспан да ерікті түрде кіріскен екен.

Біз «Нұр Отан» партиясы қоғамдық қабылдау бөлімінің кеңесшісі, шетелден оралған қандасымыз, қазақ көшінің жанашыры болып жүрген Ауыт Мұқибекпен байланысқа шыққан болатынбыз.

- Гүлжан Мәуітханның басына түскен іс ақпарат құралдары арқылы халықаралық кеңістікке тарап жатыр. Әрине, біз мемлекеттің заңын құрметтеуіміз керек. Жүк, ақша алып өтуге байланысты шекараның өзінің заңмен белгіленген талаптары бар. Бірақ біздің қандасымыз ол мәселені ескермеген, білмеген. Қазақы жолмен алып өтемін деп осындай мәселеге душар болып жатыр. Өкінішті жағдай. Жырақта жүріп жиған-тергенін түгелдей қалтасына салып, туған өлкеге келіп қоныстанамын, өсіп-өнемін, ұрпағымды ата жұртқа жеткіземін деген үлкен арман, ізгі ниетпен келе жатқан ананың алдынан кездескен осы кедергі көңілге көлеңке түсіріп тұрғандығын жасырудың қажеті болмас,- деген Ауыт Мұқитбек қандасымызға кеңшілік жасалатындығына сенім білдірді. Алайда бұл оқиғаның елге оралуды жоспарлап жүрген алыстағы ағайындарға тежеу болатындығын да айтты.

Айта кетерлігі, «Нұр Отан» партиясы, Парламент депутаттары М.Бақтиярұлы, Н.Сабильянов, Б.Хаменова ол кісіні жеке-жеке қабылдап, жазбаша өтінішін алып, тиісті органдарға жіберді. Әзірге жауап жоқ.

Гүлжан Мәуітхан сынды әділдік іздеп шырылдаған тағы бір оралман азамат Мәсіпхан Қонайдың жанайқайы да жұртшылықты бейжай қалдырмады. Қандасымыз басына түскен жағдайға байланысты ҚР Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің төрағасы Қ.П.Қожамжаровқа ашық хат жазып, араша сұрап отыр. Хаттың мәтініне үңілсек. Қытай мен Қазақстан арасында жеке кәсіпкерлікпен айналысатын азамат 2004 жылы талдықорғандық Асқар Тұтубаев есімді қазақстандық кәсіпкермен танысып, сауда-саттық байланысқа түскен. Екеуі бірлесіп кірпіш зауытын да ашқан екен. Алайда 2007 жылы ортақ зауыт Асқар Тұтубаевтың иелігіне өтіп кетіпті. Десе де одан кейінгі жылдарда да сауда байланысы тоқтамаған. М.Қонайдың «60 мың АҚШ долларын алдым» деп 2009 жылы берген қолхаты бар, А.Тұтубаевта екен. Сол қолхат бойынша, ақшамызды бермей жүр деп, 2015 жылы Алматы облысы, Іле аудандық сотына А.Тұтубаевтың өзі емес, інісі Бақытбек Тұтубаев арыз беріпті. Бір қызығы, құқық қорғау органдары арқылы тұтқындалған қандасымызды құқық қорғаушылар емес, Бақытбек Тұтубаев өзі сұраққа тартыпты. Сот әлі күнге дейін жалғасуда.

 «Міне, содан бері төрт рет сот отырысы болды. Мен Қытайда «Жаңа жазу» деп аталатын алфавитпен оқығанмын. Төте жазуды да дұрыс танымаймын. Ал кириллица әрпін тіпті білмеймін. Орыс тілін мүлдем түсінбеймін. Соттың барлық отырысы қазақ тілінде өтіп келеді. Бірақ мен жазу танымаймын. Қорғаушының көмегіне сүйеніп жауап беріп келемін. Менің ақ екенімді сот түсініп, біліп отыр. Бірақ әлі ақтап шешім шығара алған жоқ»,- деп жазыпты ашық хатында М.Қонай.

Қытайдан оралған  қандасымыз ол қаржыны уақтылы қайтарғанымен, «ақшаны алдым» деген кері қолхат алмаған. Тағы да сауатсыздық.

- Мәсіпхан Қонай да аталған мәселеге орай «Нұр Отан» партиясынан көмек сұрай келген. Оның мәселесі де күрделі. 90-шы жылдардан кейін Қытай - Қазақстан арасында үлкен сауда қатынасы болды. Оған біздің бүгінгі тағдырдың тәлкегіне ұшырап отырған қандасымыз да көп еңбек сіңірген. Бұл өткен іс десек те, кәсіпкерлікпен айналысу кезінде елдегі қандастарына сеніп қалған Қонай Қазақстанның заңын жетік білмеуіне байланысты осындай жағдайға душар болып отыр.

Айтуларына қарағанда, екеуі аға-інідей болып жақын араласқан. Асқар Тұтубаевтың  азаматтық жолмен шешетін мәселенің үстінен қылмыстық іс қозғатып, оралман азаматты абақтыға қаматып, ұрып-соққызғаны жақсылықтың нышаны емес,- дейді Ауыт Мұқибек.

Ауыт Мұқибектің айтуынша, қандасымыз - Қытай елінде де үлкен кәсіпкер. Өз ауылында 2 млн. юаньға мешіт салдырып, ауданының футбол командасына бірер жылдан бері демеушілік жасап отырған меценат. Бұл жердегі мәселе ақшада емес, осы жағдайға жеке бастың арасындағы араздық себеп болып отырған сияқты. Қалай десек те, Мәсіпхан Қонай да «Нұр Отан» партиясының қабылдауына жазылды. Санаулы күндерден соң Қ.П.Қожамжаров қабылдайды деген жоспар бар.

Өткен жылы болған қайғылы оқиға, елін іздеп келген ағайынды үш жігіттің өлімі естіген жанның денесін түршіктірген еді. Қытайдан көшіп келіп, Қазақстан азаматтығын алғаннан кейін мал саудасын кәсіп еткен Жарқынбек Долданұлы, Мұқият Зарлыханұлы және Қадылбек Әлімхан есімді азаматтар қандықол қарақшылардың қолынан қаза тапты. Бір сөзбен айтқанда, ата қоныс олар үшін құтты қоныс бола алмады. Арттарында науқас аналары аңырап, шиеттей жас балалары қорғансыз қалды.

Кім қандай жағдайға тап болмай жатыр демессіз. Сол мезетте-ақ тарап кеткен ақпараттың  ел жаққа бет алған көшті баяулататыны анық.

- Мәселені тар шеңберде емес, кең мағынада қарастыру керек. Жеке бас, тіршілік қамы үшін туындаған мұндай жағдайлар онсыз да тұралап, келуі қиындап жатқан қазақ көшін баяулата түсетіні анық. «Тарихи Отанымызға барсақ, біз сотқа тартылады екенбіз, ақшамызды тонап алады, атып тастайды» деген қауесет әңгімелердің бәрі Қазақстанға келушілерді, қазақ көшін тежеуі мүмкін. Онсыз да жат  елде жалтақ болып өмір сүріп жатқан қандастарымыз қорқақтау, жасықтау болып кеткен. Ал елге оралғандардың басында кездесіп жатқан мына жағдайлар  елге көшуді жоспарлап отырғандардың  үмітіне күдікпен тосқауыл қойып жатыр,- деген Ауыт Мұқибек елімізде тарыдай шашылған қазақты жинау мәселесіндегі Елбасымыздың ерен еңбегіне разылығын білдіріп, Ұлт Көшбасшысы Назарбаевтың, біздің Үкіметтің қазақ көшіне деген қолдауы зор екендігін, 2016 жылы өзгертулер мен толықтырулар енгізілген халықтың көші-қоны туралы заңнама бойынша қандастардың келуіне еш кедергі жоқтығын да айтып өтті. Ол істің нәтижесі де жоқ емес. Тек соңғы жылдардың дерегіне көз жүгіртсек, 2015 жылы елімізге 5 мың,  2016 жылы 33 754 қазақ оралыпты.

Көрсеткіш жаман емес. Қиыр жайлап жүрген бауырлар ортамызға оралып,  көш тоқтамаса. Анаға кешірім жасалып, кәсіпкерлер арасындағы кикілжің оңымен шешілсе... Алыстан ата жұртын аңсап келген қандастарымызды өзегінен теппей, әр қазақтың  «біздің жалғызымыз» екендігін іспен танытсақ, алдағы уақытта елге оралатындардың қатары тіпті көбейе түсері сөзсіз. 

БЕТ ҚАТТАЛЫП ЖАТҚАНДА:

Редакцияға Астанадан Ауыт Мұқибек ағамыз қоңырау шалып, 5 наурыз күні  сот тыңдауы болғандықтан «Нұр Отан» партиясының  қоғамдық қабылдауына Мәсіпхан Қонайдың өзі келе алмағанымен, өкілі болып  ҚР Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің төрағасы Қ.П.Қожамжаровтың қолына жауапкердің жазбаша арызын тапсырғанын хабарлады. Арызбен танысқан Қайрат Пернешұлы бұл істі өз бақылауына алатын болыпты.  Жақсы  жаңалық. Енді «Нұрлы көштің»  бар үміті «Нұр Отанда». Жоғарыда баяндалған келеңсіз жағдайлардың соңғы нүктесін қоюға еліміздегі жетекші партияның ықпалы болады деген сенім зор.

Әйгерім СӘРСЕНҒАЛИ

СЕМЕЙДІҢ 300 ЖЫЛДЫҒЫН ТОЙЛАУ - ҚАЗАҚ ДАЛАСЫН ОТАРЛАУ САЯСАТЫНЫҢ 300 ЖЫЛДЫҒЫН ТОЙЛАУ

Соңғы күндері Семей қаласының 300 жылдығын атап өту жайлы әңгіме жиі айтыла бастады. Шовинистік пиғылдың шырмауынан шыға алмай, Семейдің тарихын орыс әскері Ертіс жағасына 1718 жылы соққан бүгінгі «Ескі қамал» атты елді мекеннен бастағысы келетіндерге ғалымдар тарапынан табанды түрде тойтарыс беріліп, мың жылдық тарихы бар көне қала екені  дәлелденіп-ақ келеді. Алайда атқарушы билік тарапынан келер жылы Семейдің 300 жылдығын тойлаудың жоспарланып жатқанын естіген соң тақырыпқа қайта оралуға мәжбүр болып отырмыз.

Семей сияқты көне қаланың тарихы үш ғасыр емес, мыңжылдықты қамтиды дегенге мысқылдай қарап, деректерге қарсы пікірталасқа түскісі келетіндердің аз емес екендігін де байқау қиын емес.  «Семейдің 300 жылдығын тойлаймыз» деп шулап, желіккен топқа дәлелдер келтіріп, басуға тырысқанымызбен, олар қаламыздың ғұмыры  1000 жылдық дегенге де күдікпен қарайтын сияқты. Талай жылдан бергі таласты осы әңгімеге нүкте қою мақсатында біздің газетте «Тарих қателікті кешірмейді» атты айдармен бірнеше мақала да жарық көрген болатын.

2018 жылы Семейдің 300 жылдығын үлкен халықтық мереке ретінде тойлауды жоспарлап  отырғандарға «күл мен топырақтың» астынан қазылып алынған тарихтың шындығын тағы бір ақтарып көрсетудің  реті келген сияқты:

«I Петр патша қазақ даласын отарлау Орта Азия және Шығыс елдерімен сауда-саттық жолына айқара ашылатын кілт пен қақпа деп есептеген және қазақ жері Ресейдің қол астында болуы қажет деп санаған. Орыстардың тұзға мұқтаждығын сылтау етіп, ең алғаш жоғары Ертіске, Қамыс көліне (Ямыш) қарай жіті жылжуы, Сібірдің генерал-губернаторы князь М.Гагариннің есімімен байланысты. Ол 1713 жылы I Петрге өзінің сұрқия жоспарын ұсынады. «Ертіс өзенінің  бойында алтын кенінің көзін таптық» деп Гагарин I Петрге қате мәлімет бере отырып: «Енді  әскери бекініс салынса, Ресейдің  шекарасын кеңейтетін біраз жерді қосып алуға болады»,- дейді. Бұл хабар I Петрдің құлағына жеткеннен кейін, Ертіс бойына шолғыншы отрядтарын жеделдете аттандырып, бірнеше әскери экспедиция жіберген. Олар Ертіс өңіріне табан тіреп, жанталаса игеруге кіріскен. Отарлаудың әлемдік тәжірибесі бойынша, жаңа жерге алдымен әскер барып, қамал салады.  Семиполатная (XVIII ғ. жазу ерекшелігі), Ямышевская, Усть-Каменогорская, Петропавловская, Омская сияқты қазақ даласында 300 бекініс салынды» («Семипалатинску 285 лет». 56-б). Бұл бекіністердің міндеті – Ресейдің шекаралық аймақтарын жоңғар көшпенділерінен қорғау деп түсіндірілді де, іс жүзіндегі түпкі мақсаты қазақ жерін соғыссыз басып алуға бағытталды. Семиполатный бекінісі 1718 жылдың жазында, Ертіс өзенінің ағысына қарай өзінің қазіргі тұрған орнынан 18 шақырым қашықтықта (бүгінгі Старая крепость селосы) орналасты.        

Бүгінде өз тағдырын өзі айқындаған Қазақстан атты небары ширек жастағы тәуелсіз  мемлекет осылайша тағдырдың талай тәлкегін бастан өткізген.

2007 жылы Елбасымыздың Жарлығымен «Семипалатинск» қаласының бұрын екі тілде айтылып келген атауы «Семей» болып өзгертілді. («Семей» деген сөз – көне түркі қауымына жататын сарыұйғырлар тілінде «киелі мекен» мағынасын білдіреді. Киелі мекен – көне түркілер құлшылық ететін орын, ғибадатхана. (Академик С.Е.Малов. «Язык желтых уйгуров, словарь и грамматика»)

Ал «Семейге 1000 жыл» деген дерек те аспаннан алынған жоқ. Ғалым Асан Омаровтың   біздің газеттің 28 наурыз күнгі №25 санында жарық көрген «Семей - мың жылдық қала» атты мақаласында: «Ертістің орта ағысында Қаған ордасы - Қимақ мемлекетінің бас қаласы болған. Жеті тас мешітті шамасы 9 ғасырдың соңында сол қағанат билігі салдырған. Қимақ астанасы туралы деректер араб географтары Әбу ибн Хордадбехтің «Мемлекеттер мен жолдар туралы» (846 ж.) және Әбубәкір әл-Хаманидің «Қалалар туралы» (903 ж.) атты еңбектерінде бар. Қазіргі Семейдің орнында орналасқан «қағанның астанасы өте үлкен, жан-жағы темір есіктері бар дуалмен қоршалған» (ҚСЭ. 6-том, 557- б)» деген деректер келтірілген. Осы жолдардан кейін  қаламыздың тарихының 1000 жылдық екендігін қайталап, дәлелдеп жату артық болар.

Сөзіміздің басында айтып  кеткендей, «Семейдің 300 жылдығын тойлау» деген әңгіме соңғы кездері қайта көтеріліп, тарихты қастерлейтін топтың наразылығын туғызып жатқанын да жасырудың қажеті болмас.

Семейдің 300 жылдығын тойлау - І Петрдің қазақ даласын отарлау саясатын тойлау, Қытай мен Ресей жоңғарларды қазақ жеріне айдап салып, шеп бекіністер салу арқылы қазақ жерін тартып алу, халықты рухани отарлау мақсатын көздеген уақытын  тойлау.

Ендеше, халық басына төнген осы қаралы жылды тойламақпыз ба? Айтпақшы, 300 жыл толады деп дүрлігуге себеп болып отырған «Ескі қамалдың» қазір Семей қаласының емес, Бесқарағай ауданының әкімшілік аумағына қарайтындығы тойға дайындалып жатқан дүрмектің назарынан тыс қалған сияқты ма, қалай? Олай болса, «Ескі қамалдың» бүгінгі Семейге ешқандай қатысы жоқ. Сонда Семей қаласының атқарушы билігі аймағымыздағы барлық аудандардың елді мекендерінің тарихын атап, той жасап бермекші ме?

Айтпақшы, аталған тақырып әлеуметтік желіде де көтеріліп, Семей қалалық мәслихатының бір депутаты: «Я считаю необходимым отметить 1000-летие Семея и 300-летие со дня основания крепости. Ведь у Тараза – 2000-летняя история, у Туркестана -1500-летняя, Алматы исполнилось 1000 лет»,- деген ұсыныс жасапты. Қала, ел мен жер де адам сияқты. Бірі кәрі, бірі жас дегендей... Басқа қалалардың жасының бұл жерде қандай қатысы барын ұқпадық. Дегенмен желі қолданушылардың арасында орнықты пікір білдіргендер мен намыстың отына өртеніп, наразылықтарын қатты айтқандар да аз емес.

Мысалы, Масғұт Нұрмағамбетов атты желі қолданушы: «Қайдағы 300 жылдық? Ол қамалды салған қай бабаң? Оны колонизаторлар, басқыншылар салмап па еді? Ақмола қамалын бірінші рет ала алмағанда, Кенесары бабамыздың «қылышпен зеңбіректі ала алмадым...» деп налығаны бар емес пе еді?! Семейдегі қамал да сол. Айта кетерлігі, тағы бір Орта Азияның фон Кауфман деген колонизаторы Ташкентте жатыр. Ол сұмырайдың «бұл аймақта орыс сүйегі жатқанына ұялмауымыз керек, бұл жердің бәрі орыс жері» деген сөзі бар. Өзбек бауырларымыздың намысы қайда? Қазақстанда жатса, мен өзім-ақ барып сүйегін қазып ап жәшікке салып, Кремльге хабар берер едім - «мына иттеріңді алып кетіңдер» деп. Адамның емес, хайуанның көрін қазғанды вандал деп ешкім айта алмас. Сондықтан мұндай қамалдардың бәрін бір тасын қалдырмай жер бетінен жою керек! Олар ешқандай мәдени-архитектуралық құндылық бола алмайды! Біздің намысымыздағы осы қара дақ жойылмай, қазақтың орысша шүлдірлеуі басылмайды»,- деп ашу-ызаға ерік беріпті. Осы ретте Ерлан Шаяхметұлы есімді азамат: «Басқыншылыққа риза болып той тойлағанды бірінші рет естіп отырмыз, сол туралы ашық ой айтады деп сенген ағамыз да жалтақтап, екі той жасауды ұсыныпты... Япыр-ай, күні ертең қазақ даласына салынған қалған бекініс орындары да бірінен соң бірі тойлап, билеп кететінін ұға алмай отыр-ау!»- деп пікірін жеткізіпті.

Расында да, «Ескі қорғанның» тарихын Семейдің түп тамыры етіп жариялап жүргендердің мақсаты не? Аталған елді мекеннің сонша дәрiптелуi бүгiнгi қоғамның моральдық кейпiне нұқсан келтiрмей ме? Мұны әзiрше ескерiп жатқан ешкiм жоқ сияқты.

Біз өз тарапымыздан Семейдің 300 жылдығы деп алдын ала дүрлігіп жатқандарға: «Тарихты қастерлегілерің келсе, азаттыққа апаратын ауыр жолда   қазақ елінің бостандығы үшін құрбан болған ардақтылардың басын біріктірген Алашорданың 100 жылдығына неге құрмет көрсетпейсіңдер?»- деген сөзді тағы да қайталап айтқымыз келіп тұр.

Сонымен, тарихты қайта қопарып, жан-жақты қамтитын ғылыми дәлелдер негізінде, әзірге Семей 1000 жылдық ғұмыры бар қала деген тұжырым бар. Әрине, күн санап дамып жатқан ғылымда ең соңғы сөзді айту өте қиын. Сондықтан ғалымдар тарапынан қаламыздың шежірелі тарихы байып, толықтырылып жатса, одан да тереңдей түсуі бек мүмкін.

Риза Молдашева,
ШҚО мәслихатының депутаты.

СУДЫ ҚАНША САПЫРСАҢ ДА МАЙ БОЛМАЙДЫ

«Құрметті журналистер, ақпарат тарату кезінде біздің қаламыздың атына кір келтірмеу жағын ойлаңыздар. Жатып алып «Фейсбукке» Семейдің кем-кетігін көрсетіп жария қылатын тілшілер бар. Мәдениеттілікті ұмытып кетпеңіздер. Өз қаламыздың патриоты болыңыздар! Қаланың жарқын жақтарын көрсететін әдемі ақпараттар беріп, жағымды жағынан танытуымыз керек». 

Бұл - қаладағы жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары бөлімінің басшысы Юрий Пазынаның апта басында журналистердің басын қосып баспасөз мәслихатын өткізгенде айтқаны... Айтса айтқандай, бүгінгі таңда Семейдің су басқан көшелерінің көріністері әлеуметтік желілерде күн сайын әр қырынан беріліп, ақпарат құралдары үшін басты тақырып болып-ақ тұр. Желі қолданушылары автокөліктің екі жақ терезесін ашып, суды ескекпен есіп бара жатқан бейнекөріністі де көпшілік назарына ұсынып жіберді. Әрине, мақсат Пазына сияқтыларға ой салу екендігі белгілі.

Қала тұрғындарына спорт саласын басқарған кезден таныс Пазына мырза Семей педагогика институтын дене шынықтыру пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша тамамдаған. Самбодан жаттықтырушы, Семей қаласы әкімінің кеңесшісі, туризм және спорт бөлімінің бастығы сияқты қызметтер атқарған Юрий Пазына аталған салаға басшылыққа өткен жылдың күзінде келген болатын. Спорт саласын басқарып отырғанда «Спартак» стадионын облыстың есебінен жөндетуге байланысты сол кездегі әкімдіктің қадамына қарсылық білдіріп, «Әкім, спортқа, стадионға қастандық жасама!» деген ұранмен аштық жариялап, айды аспаннан шығарған Пазына мырзаға бүгін біз өз тарапымыздан: «Тапсырылған міндетті дұрыс атқар! Қаланы «құрдымға» кетірме! Жолдардың жөнделмеуі ең бірінші адам өміріне қауіпті!» - деуге мәжбүрміз.

Тек 2016 жылдың қараша-желтоқсан айларында ғана қалада 94 жол-көлік оқиғасы орын алып, 5 адам көз жұмған. Апатты оқиғаға жолдың тазаланбауының да себеп болғандығы тиісті саланы ойландыра ма? Қар тазалау жұмысына бөлінген қаржы қайда кетті? Қыс басталар алдындағы «Қала қысқа тас түйін дайын» деген ақпараттың жалған болғаны ма? Тапсырыс алған мердігерлердің  алдында тиісті сала неге қауқарсыз? Неге талап қойылмады? Сұрақ көп...  

Тілшілер қауымы тарапынан тоқпақтай-тоқпақтай, әбден «тізесі шығып, жыртылуға айналған» тақырып - Семейдегі жолдардың бүгінгі жағдайы. Бірақ тағы қайталап айтпасқа болмайтын сияқты. Ақылымыз асқаннан емес, ащы шындықты ашық айтуға жағдай мәжбүр етіп отыр.

Қалалықтарды қараша айында қарашұнақ аязымен бір дірдектетіп алған қыстың қаңтар мен ақпанындағы ақтүтек бораны біраз әбігерге салды. Машақаты көп Мешін кетті деп жайбарақаттыққа салынбай, жарқырап топтың алдында көзге түсіп жүргенді, өзгерісті ұнататын Қораздан да қорқу керектігін табиғат - ана жиі еске салып–ақ жүр. Алайда соны Пазына басшылық ететін бөлім ұқпай келеді.

Сонымен, қыс өтті. Көктем де келді. Қала бюджетінен қар тазалау жұмысына 160 млн. теңге қаржы бөлінді. Қыс басталғанда, қаланың дайын екендігі жайлы Семей қаласы әкімінің орынбасары Николай Ушаков бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жалпақ жұртқа жар салды. Тіпті Степной ауданында қарды төгетін арнайы орындар белгіленгені, инертті материалдардың жеткілікті екендігі де шаһар басшысының осы орынбасарының аузынан шыққан. Қала жолдарын қардан тазарту жұмыстары «Семей» көгалдандыру және көркейту мекемесіне жүктелгендігінен, қосалқы мердігер ретінде  «Озон» өндірістік кооперативі  тартылғандығынан да  хабардармыз.

«Семей» көгалдандыру және көркейту мекемесі директорының орынбасары Асхат Рахметов бас мердігердің иелігінде 38 бірлік арнайы техника бар екендігін, аталған мақсатқа 1200 тонна құм және 56 тонна тұз дайын тұрғанын, қосалқы мердігердің қарамағында 19 бірлік арнайы техника бар екенін де мәлім еткен. Өтіп кеткен қыста ең бірінші кезекте қоғамдық көліктер қатынайтын жолдарды тазартып отыруға күш салатындықтарын айтып, өздерінің алдында тұрған 213 шақырым қалалық және 199 шақырым жергілікті маңыздағы жол учаскелерін күтіп ұстау міндетін де баяндаған Асхат Рахметов жұмыс күші 125 адамнан тұратындығы жайлы хабарды да айтқан болатын.

Қала көшелерінде сол техникалардың қарасын тау болып үйілген қар арасынан қыс бойы іздеп, таппай шаршадық. Жол мен шетіндегі қоршаудың биіктігі бірдей болып теңесіп қалғанын көргенде күн жылынып, қар ерігенде не болады деген сауалмен көктемге де жеттік. Шет жақтарды айтпағанның өзінде, қаладағы ең үлкен, жүргіншісі көп Абай, Әуезов, Шәкәрім, Қабанбай батыр, Интернационал, Момышұлы көшелері тазартылмаған соң, басқа  сөз қозғау да артық болар. Қазір су басқан көшелерден өткен жеңіл көліктер алыстан қарағанда теңізде жүзіп бара жатқан ескексіз қайықты еске салады...

Қаладағы коммуналдық қызметтің сапасы бүгін тұрғындар көңілін алаңдатып–ақ отыр. Осы бөлім табиғат-анамен келісімшартқа отырып алғандай ма, қалай? Әйтпесе қар өзі еріп кетіп жатыр деп жайбарақаттыққа салынуға бола ма? Бюджеттен осы қар тазалау мақсатына бөлінген қаржының игерілуі қалай бақылауға алынды? Мердігерлер тарапынан орындалған жұмыстың есебін, нақты айтқанда, шығарылған қардың текше метрін кім бақылап, қалай есептеді?

Ұзын сөздің қысқасы, қала жолдарын қардан тазалауға бөлінген бюджет қаржысының мақсатты жұмсалуы, тапсырыс беруші мекеменің мердігерлердің келісімшартта көрсетілген міндеттерін орындауларын талап ете алмау себебі жайлы көңілдің әртүрлі «көріксіз» ойларға еріксіз бой алдырып отырғандығын да жасырмаймын.

Юрий Пазына журналистермен тағы бір мәслихат өткізген кезде:

- Мен барлық БАҚ-тарды жақсы көре бермеймін, таңдаулыларын ғана,- дегені де әріптестеріміздің есінен шыға қойған жоқ. Қаладағы жолдардың бүгінгі жағдайына, қыста тазаланбаған қар, бүгін су басқан көшелерге қарап отырып:

- Сіз біздерді жақсы көрмей-ақ қойыңыз,  «таңдаулылардың» қатарына кірмедік деп те ренжімейміз... Тек өзіңіз басшылық жасайтын саланың жұмысына жауап беріңізші!- деп Пазынаға базына айтудан басқа амал жоқ.

Әр саланы іс тетігін білетін маман басқарған дұрыс қой. Айттық не, айтпадық не... Суды қанша сапырсаң да май болмайды...

Риза Молдашева,

ШҚО мәслихатының депутаты.

ДӘУЛЕТТІНІ ДӘРІПТЕУ ДЕРТКЕ АЙНАЛЫП БАРАДЫ...

Дүниенің  жарығын сыйлаған жанды  асылына балап, қарындасын қарлығашым деп еркелететін халыққа әлем мен бесікті екі қолымен қатар тербеткен ананың  орны ерекше екені белгілі.

 Жасыратыны жоқ, алғашқыда Барқытбел бауырындағы Тарбағатай ауданында аналарға  құрмет көрсетіліп, «Тарбағатайдың алтын анасы» медалі беріле бастады дегенді естігенде қуандық. Қазақстанның шығысындағы шекаралық өңірде ұлағатты ұрпақты дүниеге әкеліп, өсірген аналар қауымына арналған айрықша төсбелгіні аудан әкімі Ділдабек Оразбаевтың тарапынан әйелдерге  жасалған  құрметі деп қабылдағанбыз...

«Бақсақ, бақа екен» демекші, бұл марапаттың нәзік жандылардың аналық борышын абыроймен атқарғаны үшін емес, қаржылық мүмкіндігіне қарай берілетінін естігенде таң - тамаша болдық... Шаңырақтың береке-бірлігін ұйытып, дүниеге сәби әкеліп, көпбалалы ана атанып жатқандарға қандай құрмет көрсетіліп жатса да кім қарсы болсын? Қызметке де, бала тәрбиесіне де уақыт тауып,  еселі еңбегімен көзге түсіп жүрген қыз-келіншектер қай жерде болсын бар. Бірақ білімі мен біліктілігі жоғары, өңірдің,  өзі қызмет атқарып отырған саланың дамуына сүбелі үлес қосып, осы марапатқа лайықты өмір сүріп жатқандарымен, өздерінің немесе балаларының демеушілік жасауға мүмкіндігі жоқ болса, «Тарбағатайдың алтын анасы» бола алмайды екен. Бұл аналарды әлеуметтік жағдайы «жақсы», «жаман» деп бөлу, кемсіту емес пе?! 

Төсбелгі ананың ұрпақ тәрбиелеудегі еңбегіне емес, балалары ауыл көшелерін асфальттаса, жарықтандыру жұмыстарына көмектессе, ата-бабасына ескерткіш қойса, басқа да істерімен әкімнің қажетіне жарайтын «керек адам» деген өлшемге лайық болса ғана беріледі екен. Аталған белгіні алып жатқандар - шендінің шешесі, ақшалының апасы, «керек адамның» келіншегі... «Тарбағатайдың алтын анасы» деген аты дардай болғанымен, атақ аудан әкімінің көңілі түскендердің иығына жабатын шапанына айналып кеткен. Жалпы, Елбасының Жарлығымен алтын құрсақты аналарға берілетін «Алтын алқа», «Күміс алқасына» бәсеке марапатты аудан көлемінде шығарудың өзі артық деп ойлаймыз.

2015 жылы «Тарбағатайдың алтын анасы» төсбелгісі 9 анаға, 2016 жылы 24 анаға, 2017 жылы 11 анаға беріліпті. Марапатталғандардың жалпы саны 43 адам. Тізімінен Алматы, Астана, Семей қалаларында тұратын есімі елге таныс аналарды да кездестірдік. Сөз жоқ, қандай құрметке болсын әбден лайықты жандар. Дегенмен марапат Тарбағатайда бүгін өмір сүріп, ұрпақ өрбітіп жатқан аналарға емес, әлдеқашан көшіп кеткен адамдарға не себепті беріліп отыр деген сауал көкейде тұр. Ары қарай... Өңірде тұрып жатқандардың ішінде кімдерге берілгендігіне журналистік сараптама жасау мақсатында тізім бойынша бірлі-жарымына қоңырау да шалдық. Қысқасы, бірінің балалары ауданда ескерткіш қоюға үлес қосса, енді бірінің балалары 1,5 миллион теңгеге мектептің бір сыныбын жөндеуден өткізіп, жаңа құрал-жабдықтар алып берген екен. Туған жерді түлету ісіне үлес қосып отырған  отансүйгіш ұл-қыздарды дүниеге әкеліп, тәрбиелеген, марапатқа әбден лайықты осы аналардың балалары  демеушілік көрсетпесе, төсбелгіні алар ма еді? Ананың атын жамылған марапат, медаль дегендеріміз таза бизнес көзіне айналып кеткен. Айтпақшы, біздің қолымыздағы аудандық әкімдіктен сұратып алынған ресми құжатта «медаль» деп көрсетілген екен. Медаль Елбасының Жарлығымен берілетін мемлекеттік наградалар қатарына жататын марапат екендігін  еске сала кеткен артық болмас. Осы төсбелгі  Қазақстан Республикасындағы қолданыстағы заңнамаға сәйкес жасалып жүр ме? Сертификаты, ресми құжаты бар ма?

Ділдабек Оразбаев басшылыққа келгеннен бері, аталған өңір ескерт-кіш қою және  атақ беруден алдына жан салмай тұр... Тарбағатайда «Ауданның әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі үшін», басқа да тағысын тағы марапаттар бар екендігін де білеміз. Осы жерде айта кеткен жөн болар, 2011 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің шешімімен «Облысқа сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі тағайындалғанын ақпарат көздерінен естуіміз бар. Облыстың өсіп-өркендеуі жолында еңбек етіп, тер төккен азаматтармен бірге, аймақтан тысқары жүрсе де, туған жердің дамуына қосқан елеулі үлесі, белсенді қайырымдылық ісі бар азаматтарға да аталған марапаттың берілетінінен хабардармыз. Ділдабек Тәжібайұлы Қазақстанның оңтүстігінің тумасы ғой. Туған жеріндегі сол көргенін біздің өңірге су жаңа жаңалық етіп жеткізгісі келген болар. Жарайды, ол белгі берілсін. Ал аналарды қаржылық мүмкіндігіне қарап алалау дұрыс па? Қадірменді оқырман, осы жерде Қожанасырдың тойға барғаны есіңізге түскен жоқ па?

Үстіндегі киімі жаман Қожанасырға ешкім «төрге шық, тамақ іш» деп елемегендіктен, үйіне барып, тәуір киімдерін киіп қайта келгенде, үй иесі  құрметтеп, төрден орын береді:

- Қожеке, тамақтан алыңыз, алыңыз!- деп қошеметтейді. Ал Қожа етті жемей, табаққа шапанының жеңін малып:

- Же, шапаным, же!- деп отыра  береді.

Үй иесі:

- Сіздің бұл не қылғаныңыз? Шапан ет жейтін бе еді?– дейді.

Сонда Қожа:

- Сен кісіні сыйламайды екенсің, киімді сыйлайды екенсің. Сондықтан шапаныма жегізіп  отырғаным!– деп жауап беретіні сияқты ғой.

Тарбағатайдың шалғай ауылдарында таңның атысынан күн ұясына батқанша күнкөрістің қамымен маза таппай, тары-талқандарын, құрт-ірімшік, сүт-айран, жеміс-жидектерін сату үшін базарда қыста суыққа тоңып, жазда ыстыққа қақталып жүрген көпбалалы әйелдер арасында осы белгіні алған қанша ана бар екен? Балаларына алатын азғантай  жәрдемақыларын жеткізе алмай, тұрмыстың қиындықтарын қайыспай көтеріп, ұрпағын қатарынан қалдырмау жолында жанталасып жүрген аналар әкім назарына ілінді ме? Нағыз алтын аналар солар емес пе? Бірақ олар дәл қазір «керек адамдардың» тізіміне кірмей тұрған сияқты.

Риза Молдашева, 

ШҚО мәслихатының депутаты.

ЗЫРЯНДЫ КОММУНИЗМ ЕЛЕСІ ӘЛІ КЕЗІП ЖҮР

Орыстанып кеткен ауылдар... Ұлттық болмысты жоғалтқан қандастар... Бұрышқа тұрғызылған  мемлекеттік  тіл... 

Одақ тұсында еліміздің қай облысына, қай аудан орталығына барсақ та алдымыздан пролетариаттың көсемі Лениннің «болашаққа жол сілтеп» қасқайып тұрған тас мүсіні шығатын. Қазан революциясы белсенділеріне құрмет көрсетілген ауыл-қалаларда қазақтың иісі шығатын бір белгі жоқ еді. Сол ескерткіштер қазір азайғанымен, сақталып қалғандары әлі де бар.

Сондай өңірлердің бірі - Зырян қаласы. Неге екенін кім білсін, кеншілер қаласына әр кезде басшылық жасаған әкімдердің тарапынан осы ескерткішті алып тастауға бастама көтергендері әзірге болмай тұр... Келмеске кеткен Одақтың отаршыл заманындағы  үрейшілдіктен әлі арыла алмай келеміз бе? Кім білсін...

Аталған өңірмен танысу мақсатында Зырян ауданы әкімінің ресми сайтына кірдік. Бұл ауданның аумағында Зырян және Серебрянскіден бастап, Прибрежный, Зубовск,  Малеевск, Северное, Средигорный, Чапаев, Парыгино, Никольск, Соловьево, Первороссийск сияқты атауларымен-ақ әлі күнге «ал қызыл жалауын» желбіретіп тұрған ауылдар көп.                                                                                                                       

Назарымызды өңірдің әлеуметтік дамуына бағытталған ақпараттағы балалар бақшаларының тізіміне аудардық: «Ладушки», «Катюша», «Жасмин», «Алва», «Золотой ключик», «Сказка», «Радуга»... Орысша атаулардан көзіміз сүрініп бара жатқанда,  «Қарлығаш», «Салтанат» атты балалар бақшалары бар екендігін көріп бір селт ете қалдық... Соңғы екеуі қазақ балалар бақшасы болар деп жорамалдап, Зыряндағы бүлдіршіндеріміз  «Катюшаны»  әндетіп, Буратиноның бастан кешкендерін ғана тыңдап өспей, арасында өзіміздің «Мақта қыз бен мысықты», «Қарлығаштың  құйрығы неге айырды» да білетіндер болады деп қуандық...

Ары қарай... Мектептер тізбесіне көз жүгірттік: Путинцев, Леснопристань, Зубовка, Парыгин, Чапаев, Никольск, Бородино, Маяк, Средигорный, Соловьево, Александровка, Андреевка, Кремнюха, Быков, Новокрестьянка, Крестовка, Снегирево... Бұл - Зыряндағы  мектептердің атауы. «Балаң қай ұлттың мектебінде оқыса, өскенде сол ұлтқа қызмет етеді» деген даналық сөз бар ғой. Зыряндағы жоғарыдағы атауларды алып жүрген мектеп оқушыларынан ұлтжанды ұрпақ өсіп шығады деген үміттен күдік басым...

Шекараның ар жағына қарап аңсары ауып отырғандар саны да бұл жақта аз емес сияқты.  Отбасы мүшелерін Ресейге апарып тастағандар немесе жақын болашақта кетуді жоспарлап жүргендер көп деседі білетіндер. Әрине, оларды ешкім қуалап жатқан жоқ. Дегенмен қос азаматтықты астыртын қалтасына салып алып, әлдеқандай заман туа қалса, «тәйт» деп қыр асып кетуге шамадандарын жинап, буынып-түйініп дайын отырғандардан сақ болу қажеттігі тарихтың ащы сабақтарынан белгілі. 2008 жылы жазда Грузиядағы Оңтүстік Осетияда болған қанды қақтығыс дәл осы қос азаматтықтан, соның ішінде Ресей азаматтығын көптеп алудан басталғанын есте ұстаған дұрыс болар. Бөтен елдің тұрғындарын өз азаматы етіп алған Ресей кейіннен қорғаймын деген желеумен Осетияға әскер кіргізіп, Грузияның қару – жарақ қоймаларын бомбаның астына алғаны естеріңізде болар...

Зырянды мекендеп жатқан өзге ұлт өкілдері арасында ғана емес, осы жерде туып-өскен қандастарымыз арасында да қазақ тілін білмей-ақ өмір сүруге болады  деген пікір қалыптасқан сияқты. Байырғы тұрғындардың басым бөлігі - өзі де, ата-бабасы да орыс тілін ананың тілі ретінде қабылдап өскен  қандастар. Тіпті  ұлттық дәстүрді әлі де  «күні өтіп кеткен» өркениет есебінде қабылдайтындар да бар сияқты. Оларға енді қазақ тілін үйрену де оңай бола қоймас...

 Тәуелсіздік алған 25 жылдан бері Зырянда талай әкім ауысты. Алайда солардың бірінің қала орталығында қолын көкке сілтеп тұрған  аласа бойлы қасқа бас шалдың  ескерткішін алып тастауға батылдары жетер емес.

Сонымен, Ермак Сәлімов пен Айбек Кәрімовтің тұсында тұғырынан қозғалмаған пролетариат көсемінің тас мүсінінің ғұмыры Нұржан Тоқсеитов басшылыққа келгеннен кейін үзіле ме, әлде қасқайып тұра берер ме екен? Бұл көпшілік көкейіндегі сауал...

Риза Молдашева,

ШҚО мәслихатының депутаты.

Меншік иесі: «Семей таңы – Вести Семей газеттері» ЖШС

Техникалық директор:Қайрат Жолобаев

Бас редактор: Ерзат Жанатұлы

           

Ескерту! Кез келген

материалды көшіру және жариялау

үшін редакцияның арнайы

рұқсатын алу қажет!

 

Телефон: 8-775-746-46-70,

8-707-372-57-00

Кеңсе тел.: 8-7222-52-36-57