СЕМЕЙ мен ӨСКЕМЕННІҢ АРАСЫ...

Облыстар біріктіріліп, оңтайландыру саясаты ортақ аймаққа айналдырған жиырма жылдан артық уақыттан бері «көршің соқыр болса, бір көзіңді қысып жүр» деген сөзді іштен жиі қайталайтын болдық... Ол сөзді айтуға мәжбүр ететін де баяғы таусылмай қойған тақырып - оңалмай қойған ономастика. «Жартасқа бардым, күнде айқай салдым, одан да шықты жаңғырық» демекші, еліміз егемендігін алғаннан бері көтеріліп келе жатқан мәселе. Кезінде қызыл империяның қан түсті бояуымен сызылып тасталған жер-судың тарихи аттарын қалпына келтіру жұмысы оңай іс емес сияқты...

Өскемен мен Семейдің арасы 200 шақырым жер. Осы екі қала арасындағы жол бойына қоныстанған елді мекендердің атауларындағы Одақтан қалған отаршылдық иісі мен келмеске кеткен қызыл коммунистер салған ен-таңба намысы бар қандастарымыздың мазасын кетіріп жүргені де құпия емес.
Бүгінгі тақырыпқа тамыздық болып отырған - облысымыздағы Ұлан ауданына қарасты елді мекендердің қазіргі атаулары: Азовое, Акимовка, Белогорский, Верхние Таинты, Восточное, Гагарино, Герасимовка, Зелёное, Казачье, Каменка, Макеевка, Мирное, Митрофановка, Нижняя Таинта, Новая Канайка, Ново-Азовое, Новоодесское, Огневка, Пролетарка, Радовка, Саратовка, Смолянка, Степное, Тройницкое, Украинка, Южное болып келеді.
Кеңес тұсында, негізінен, өзге ұлт өкілдері сан жағынан басым тұрған өңірлердегі елді мекендердің, түгел болмағанымен, көпшілігі орысша аталды. Сол өзге ұлт өкілдеріне мекен болған ауылдардың бір тобын жоғарыда атап өттік. Біз өз тарапымыздан Семей - Өскемен бағытында жол бойы кездесетін бірқатар елді мекендер аттарының шығу төркініне шолу жасап көрген едік. Сонымен:
ПРИВОЛЬНЫЙ сөзі орыс - қазақ сөздігінде орыстың вольный, раздольный, свободный сөздерінің синонимі деп көрсетіліп: байтақ; дарқан; емін-еркін; кең; қысымсыз; ілу-қағусыз дарқан өмір; еркін тұрмыс деген мағынаны білдіреді екен. Ендеше, осы елді мекен атауын «Мәңгілік Ел», «Азат», «Тәуелсіздік», «Ұлы Дала» деп қазақшаласақ, мағынасы жағынан бастапқы атауынан алысқа ұзап кетпейтін сияқтымыз ғой.
ДОНСКОЙ – Семей – Өскемен бағытындағы поселкелердің бірі. Бұл атау туралы да пікір әр алуан. Біреу бұл маңды кезінде Дон казактары мекен еткендіктен солай аталған десе, енді біреу-лер орыс князі Дмитрий Донскойдың құрметіне берілген ат деседі. Казактар Қазақстанға Шығыс Қазақстан облысы арқылы кірген деген де тарихи деректер бар. Аймағымыздың Семей, Өскемен, Шемонайха сияқты өңірлерін мекендеп жатқан казак ұйымдарының өздерінің дәстүрлі мерекесін тұрақты түрде атап өтетіндерінен де хабардармыз. Казактардың жастары Ермак Тимофеевичтің туған күніне арналған салтанатта сапқа тұрып, Отанына, казачествоға адал болуға ант береді деп те естиміз. Алайда олардың қай Отанына адал болуға ант беретіндерін кім білсін...
Ал орыс князі Дмитрий Донской Күлік шайқасында (Куликовская битва) жеңіске жеткендіктен «Донской» деген атақ алған. Қайсысының құрметіне аталса да қарық болып тұрғанымыз шамалы...
ТАВРИЯ ауылының әу баста ата-бабамыз қойған аты Мырзабел көрінеді. Алайда оны бүгінгі тұрғындардың көпшілігінің білмейтінін байқадық. Жергілікті халыққа қазіргі аты жақынырақ. Ресейдің әйел патшасы, императрица Екінші Екатерина орыс-түрік соғыстарында жеңіске жетіп, 1783 жылы Қырым хандығын Ресей империясының құрамына кіргізді. Кейін Қырым хандығы жойылып, орнына Таврия губерниясы пайда болды. Бұрынғы Одақтың құрамындағы ауылдардың ішінде осы губернияның құрметіне Таврия аталғандары аз емес, басым көпшілігі Ресейде. Біздің аймақтағы Ұлан жерінде де солардың бірі әлі күнге сақталып қалған.
АБЛАКЕТКА - Алтай аймағында Қалба жотасынан басталып, Ертіс өзенінің сол жағалауын басып Аблакетка аталатын өзен ағады. Бұл өзен буддалық монастырь –Аблайкит құрметіне аталған, қазақтар «Абылай кеткен» деген мағына береді деген де болжам айтады. XVII ғасырда өмір сүрген моңғол ханы қазіргі Өскемен қаласының маңына пұтхана тұрғызған болуы керек. Моңғол тілінде «хийд» (монастырь) бізше «пұтхана» дегенді білдіреді. Ал кейіннен Ресейден келген қоныс аударушы орыстардың өз тіліне ықшамдап алғанынан Аблакетка аталып кеткен сияқты . «Кит» моңғол тілінде (хийд) «монастырь» дегенді, ал Аблайкит атауы моңғол тілінде «Абылай монастырі» дегенді білдіреді.
Айтпақшы, Привольное ауылдық округінде «БАГРАТИОН» атты шаруа қожалығы да бар. Пётр Иванович Багратион – 1769 - 1812 жылдар аралығында өмір сүрген орыс армиясының қолбасшысы.
2010 жылы Ұланда Жомарт Мұратов әкім болып тұрған кезде, бұрын Молодежный аталып келген ауданның әкімшілік орталығына Қазақстанның Халық қаһарманы, көрнекті жазушы, Ұлы Отан соғысының ержүрек батыры, әйгілі партизан, көзі тірісінде аты аңызға айналған осы топырақтың тумасы Қасым Қайсенов есімі берілгенде, жергілікті ұлтжанды азаматтар қатты қуанған. Жақсы жаңалықты Тәуелсіздіктің кешігіп жеткен алғашқы қарлығашындай қарсы алған халықтың көңілінде игі бастама алдағы уақыттарда жалғасын табады деген үміт те болған сияқты. Өкінішке орай, қазақтың даңқты перзенті Қасым Қайсеновтің туған жеріндегі елді мекендердің бүгінгі атаулары өзгеріссіз қалып отыр.
Кеңес Одағының Батыры Төлеген Тоқтаровтың туған жері де осы Ұлан ауданы. Батырдың өмірбаянында Қарақұдық деп көрсетілгенімен, қазір қай ауыл екенін нақты біле алмадық. Батырдың атында Герасимовка, Украинка, Казачье атты үш елді мекенді біріктіретін округ бар болғанымен, нақты ауыл жоқ. Округ орталығы - Герасимовка. Облыстық тілдер басқармасының ономастика бөлімінің меңгерушісі Роза Әшімханқызы Төлемісованың айтуынша, мекендеп жатқан өзге ұлт өкілдері қарсы болғандықтан, ауылға батырдың атын беру мүмкін болмай отырған көрінеді.
Елді мекеннің тарихи атауын қайтару үшін, заң бойынша, жергілікті тұрғындарының пікірін ескеру керек. Бұл өңірде қоныс тепкендердің көбі - басқа ұлт өкілдері. Ал елді мекеннің атын ауыстыру үшін тұрғындардың елу пайыздан астамы қолдап дауыс беруі қажет. Әзірге Ұлан ауданының халқы Қырым хандығы мен Дон казактарына, буддалық монастырь – Аблайкитке, орыс армиясының қолбасшысы құрметіне аталған атауларды өзгертуге құлықсыз...
Елді мекен атауларын өзгерту жұмысында қарапайым халықтың көпшілігінің тарихты білмеуінің де кедергісі аз емес. Бұл біздің тарихымыз деп елді мекен атауын ауыстыруға қарсылық білдіретіндер де көп көрінеді... Олардың ойынша, «Привольный», «Таврия», «Казачье», «Украинка», «Герасимовка» - «тарихи атау». Одақ тұсындағы дәуренін аңсайтын қайсыбіреулердің қарсылығы бөлек әңгіме... Өздерін әлі де Ресейдің бір бұрышында тұрып жатқандай сезінетіндер де жоқ емес. Тәуелсіздігін алған мемлекеттің елді мекендеріне орыс офицерлерінің, казактар мен украиндықтардың құрметіне қойылған атауларды елін қорғаған батырларымызға ауыстыру үшін рұқсат сұрауымыз керек. Ономастика туралы Заңның аз ұлттарға тәуелді етіп қойған осы жері қиындау... Ұлан ауданының әкімшілік орталығы бүгінгі Қасым Қайсенов кенті аймақтың бас шаһары Өскеменнен 15 шақырым қашықтықта орналасқан. Осы уақытқа дейін Ұланды басқарған әкімдер арасында Одақтың қатып қалған тоңын жібітетін, жергілікті халықтың рухын көтеретін ұлтжанды ұлдар аз болған сияқты...
Соңғы кездері «әкіміне қарап арызыңды айт» деген сөз тіліміздің ұшына жиі оралатын болды. Айтуға тиісті сөзді айтамыз-ау, еститін әкім болса... Өткен жылдың желтоқсан айынан бері Ұлан ауданында әкімнің орынтағы бос тұр. Көп ұлтты аудан болғанымен, ана тілі мен ұлттық тәрбие мәселесіне жанашыр азаматтар ұландықтар арасында да бар. Руханиятқа қамқор әкім келсе деп үміттенетіндердің де аз емес екенін байқап қалдық... «Ескіні аңсап» жүргендерге жалтақтайтын емес, елінің болашағына алаңдайтын ұлтжанды басшы келсе оң болар еді деген тек біздің ғана тілек емес...
Дәл қазір Ұлан ауданы қызыл империяның қылышынан қан тамған атауларына оранып-ақ тұр...

Риза МОЛДАШЕВА

Пікір қосу


Қорғау коды
Жаңарту

Меншік иесі: «Семей таңы – Вести Семей газеттері» ЖШС

Техникалық директор:Қайрат Жолобаев

Бас редактор: Ерзат Жанатұлы

           

Ескерту! Кез келген

материалды көшіру және жариялау

үшін редакцияның арнайы

рұқсатын алу қажет!

 

Телефон: 8-775-746-46-70,

8-707-372-57-00

Кеңсе тел.: 8-7222-52-36-57