АЩЫ ШЫНДЫҚ ПА, ӘЛДЕ ТӘТТІ ӨТІРІК ПЕ? МӘРКЕН АҒАМА АШЫҚ ХАТ

 Риза Молдашева,

Шығыс Қазақстан облыстық мәслихатының депутаты.

Мәркен аға! Еуразия кіндігіндегі алты Алаштың басын қосқан қасиетті мекен, келешегі кемел, салтанат-сәні келісті әсем Астанада аман-сау жүріп жатырсыз ба? Ақыл сұраған ағайынға жөн сілтеген, артыңыздан ерген біз сияқты іні-қарындастарға өнеге болған, халқыңыз құрметтеген Сіз сияқты ағалардың сөзі мен ісін үлгі етіп өскен қазақтың қызымыз ғой, «Морозов деген кім болған?» атты мақалам жарық көрген соң өзіңізден жеткен дұғай-дұғай сәлемдерден кейін үнсіз қала алмадым... Жаңа жыл мерекесінің үш күнін пайдаланып бүгінгі тақырыпқа себеп болып отырған Н.Е.Морозовтың «Горькая правда» атты естелігін оқып шықтым.

Бірінші бетінде 2002 жылы Мәскеудегі «Новые Черемушки» баспасынан жарық көрген деп жазылған, ал соңғы бетінде «Семей Полиграфия» кәсіпорнында басылғаны жайлы дерек көрсетілген кітаптың кей жерлерін бір емес, бірнеше рет қайталап оқуға тура келгенін де жасырмаймын. Жарайды. Қай елде, қандай баспада жарық көрсе де мейлі. Ең бастысы, 342 беттен тұратын естелікті оқи отырып, Одақ тұсындағы дәуренін көксеген партократтың жан сырына қанықтым.

Әңгімені басынан бастар болсақ, тақырыпқа тұздық болып отырған кейіпкеріміз  тағдырдың жазуымен біздің елімізде дүниеге келіп, өсіп-өнген, еркелеп ғұмыр кешкен, жер-анамызды бізбен бірге тел еміп, небір тар заманда   қазақтың бір үзім қара нанын бөліп жеп, жырғап өмір сүрген адам. Еліміз егемендігіне қол жеткізіп, заман өзгерген тұста, қазақтың енді бодан ел емес екендігін көрген соң тарихи отанын бетке алып, шекара асып кеткен кеңестік шенеунік.

«Горькая правда» деп аталатын естелігін оқыған адам Морозов марқұмды бүкіл саналы ғұмырын Қазақстанда өткізген, қазақ жерінде туып-өскен деп емес, Кремльдің дәлізінде дүниеге келіп, Қызыл алаңда ойнап өскен деп ойлауы хақ. Басынан аяғына дейін Мәскеу, Кремль, Лениннен бастап, Сталин, Хрущев, Брежнев, Андропов, Черненко, Горбачев жайлы көрген-білген, естігендері жазылған... Кеңес көсемдеріне егжей-тегжейлі сипаттама берген автордың көңіліндегі өткен шақтағы бақытты дәуренін аңсауы мен сағынышын аңғару да қиын емес.

Әрине, бір қарағанда, өмірден түйгендерін айтқанның әбестігі де жоқ болып көрінуі мүмкін. Дегенмен Морозовтың өзіне білім беріп, адам қылған, тоқымын қағып, тұғырға қондырған, тұлға жасаған қазақ халқы жайлы бір ауыз жылы сөз жазбау себебін өз басым тарихи отанынан шет жүріп, қарттық шағында оралғандықтан Ресейде «нағыз орысқа» айналуы қиын болған соң, қандастарының көңілін табу мақсатын көздеген-ау деген ой түйдім. Ал егемендігін алған біздің елде қалып рухы «қазақ болуы» қиын болатындығын  түсінді де, аузынан ақ май ағып отырса да, ерте қам жасап, тарихи отанына тайып тұрды... Естеліктің басынан аяғына дейін «жоғары мәдениеттің түпнұсқасы орыс халқында» деген тәкаппар ойды аңғару қиын емес: «...Настоящий русский человек никогда не будет счастлив в роскоши и богатстве, если рядом другой живет бедно. Соборность, артельность, община, братство, бескорыстие, взаимовыручка, совесть, честь, порядочность - вот основные черты русской нации, и этим он отличается от многих других»,- дей келіп, басқа ұлттарға да баға бере кетуді ұмытпапты. «Народы Кавказа гордые, воинственные, амбициозные. Еврейская нация предприимчивая, расчетливая. Азиатские народы коварные, восточная душа - загадка...» (184-бет), ары қарай: «Евреи, бесспорно, талантливый народ, особенно в интеллектуальной сфере. Основное поле деятельности евреев - умственный труд: наука, искусство, пресса, коммерция, финансы, управление...» (225-бет) - деп кетеді. Жалпы, басқа ұлттарды мақтай отырып, өзін өсіріп, бағып-қаққан қазақ халқы жайлы бір жылы сөз айтпаған. Тағы бір жерінде: «...ментальность русского народа отличается надежностью, степенностью, хлебосольством, способностью поделиться горем и радостью...» - деп көсіледі.

Біздің халық кімге пана болмаған? Бұл жерде де тарихтың еншісінде кеткен көп жылдар бұрын қазақ жерінен пана тапқан, Қазақстан егемендігін алғаннан кейін өз тарихи отандарына көшіп кеткен өзге ұлт өкілдерінің бірінің сандырағы деп көңіл бөлмеуге де болар еді... Алайда естелікті толық оқып шыққаннан кейін үнсіз қалудың мүмкін емес екендігін түсіндім.

Келмеске кеткен кеңестік биліктің құйтырқы саясатын аңсаған Морозов «Горькая правда» естелігінде Коммунистік партияның қатарында болған жарты ғасыр уақыттағы көрген-түйгендерін, ішкен-жегендерін түк қалдырмай тізіпті. Автор Үлкен Совет Энциклопедиясында өзі жайлы есімі елге белгілі партия, кеңес қайраткері ретінде жазылғандығын, Социалистік Еңбек Ері, 16 жыл КСРО Жоғарғы Кеңесі-нің депутаты болғандығын, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты екендігін, үш Ленин орденін алғанын, басқа да мемлекеттік марапаттарын, Қазақстандағы ең ірі екі облысты басқарғандығын кітаптың алғы сөзінде ғана емес, әннің қайырмасы іспетті жиі қайталап отырады.

Естелікті оқып шыққаннан кейін ең бірінші түйген ойым - кітап қазақстандық оқырмандарға емес, ресейліктерге арнап жазылған. Еврейді мақтап, орыстарды аспанға көтерген Морозов жоғарыдағы атақтарды алып берген қазақтар жайлы не жазды екен, байқамай өтіп кеттім бе деп, кітапты бірнеше рет қайта парақтап шығуға тура келді. Өкінішке орай, біздің халыққа арналған бір жылы сөз таба алмадым. Естелік авторы бастан кешкендерін өтірікті шындай етіп шимайлап, Ресейде өзіне арзан саяси ұпай жинауды мақсат еткен деген ой түйдім.

Семей облысын басқарып тұрған шақтан келтірген мына бір жолдар назарымды ерекше аударды: «Харитон Юлий Борисович - ученый-ядерщик с мировым именем... С ним я близко познакомился на Семипалатин-ском ядерном полигоне в 1972 году, когда мы в торжественной обстановке отмечали 25-летний юбилей полигона. Собрались видные ученые-атомщики страны... На этом мероприятии, от имени обкома, облисполкома и всех трудящихся области, я выручил высокому собранию портрет Курчатова и внес предложения присвоить его имя городу испытателей...» (227-бет). Міне, «ащы шындықты» жазып отырған автор халыққа ажал уын шашқан полигонды жабу жайлы ұсыныс жасау қайда, ширек ғасырлығына той жасағанын мақтана әңгімелейді. Семей облысына басшылық жасай отырып, халыққа қасірет әкелген ядролық сынақ полигонын жабу жайлы ұсыныс жасадым, бірақ орындалмады деген өкініш күткен едім... Жалпы, естелігінің басынан аяғына дейін оқып шыққанда байқағаным - Одақтың күйреуіне байланысты өзінің жан күйзелісін жасыра алмаған:

 «...Если бы создатели СССР не выгораживали национальные республики, автономные области, а сохранили бы губернии наподобие американских штатов, на территории которых проживают все нации и народности, не появилось бы таких надуманных государств, как Казахстан, Татарстан, Киргизстан и т.д. Не было бы и территориальных притязаний, непродуктивных суверенитетов, разваливших экономику единого государства, сделав нищими народы...» (23-бет) деген масқара жолдарды тамырында өз ұлтының қаны, жүрегінде намысы бар әр қазақтың  кеудесіне қадалған қанжар деп қабылдадым. Осы сөз Ресейге кеткеннен кейін емес, қазақ жерін мекендеп жатқанда айтылса, біздің халық қанша кешірімшіл, кең болса да намыссыз емес екендігін Морозовқа танытар еді. Жарайды, діні мен ділі бөлек келімсектің қазаққа жаны ашымай-ақ қойсын. Тым болмаса «су ішкен құдығына түкірмегені» дұрыс еді ғой.

КОКП мен Кеңес Одағы орталық билігінің Қазақстанға көрсеткен ең соңғы қиянаты әрі қатыгез өктемдікпен жүргізілген 1986-1989 жылдардағы саясаты, 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы мен Колбиннің билік басына келуі жайлы сөз жоқ. Мәскеудегі биліктің қазақ ұлтына менсінбеушілік тұрғысынан қарауы мен өзін үкілеп өсірген ұлтты өз ұлдары басқара алатын еді деген жолдарды іздеген едім... Өкінішке орай, ондай ойдың ұшқынын да таба алмадым.

Мәркен аға, Сіздің әкеңіз - Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі. Көкпекті балалар үйінде 1938 жылдан демалысқа шыққанша, қырық үш жылға жуық директор болған, өз заманында тәжірибесі республикалық деңгейде насихатталған, еңбегі үшін Социалистік Еңбек Ері атағын алған белгілі адам. Жақия Шайжүнісов балалар үйінде мың жетімге пана болған, тағдырдың қиыншылығын бастан ерте кешіп, жан жылуына зәру болып жетілген қамкөңіл жандардан қамқорлығын аямаған халқының ардақты ұлы ретінде ел есінде. Сол әкеңіздің тәрбиесін көрген жетімдердің өсіп-жетіп алған соң ұмытып кеткендері болды ма? Егер мейірімімен жылытып, тарыққанына тамақ берген, шөлдегеніне сусын ұсынған  ұл-қыздары ұядан ұшқан соң сырт айналса, қандай күйде болар едіңіз? 

Жақсы әкенің тәрбиесін алған текті атаның ұрпағы- Сіздің де бағындырған өз биігіңіз, өз абыройыңыз, халқыңызға сіңірген еңбегіңіз жетерлік. Алайда өзін адам қылып, абырой биігіне көтерген халық туралы бір жылы сөз айтпаған адамға көзі тірісінде заңды белден басып көше бергеніңіз өз алдына, Астанада жатып елдегі кей замандастарыңызды маған қарсы желпіндіріп қойғандығыңыз да сіз сияқты парасат иесіне жараспайды деп ойлаймын.  Осы уақытқа дейін аталған тақырыпты қанша жазсам да, өзіңізді сыйлағандықтан  атыңызды атамаған едім...

Мәркен аға, мен көше атын ауыстыру қажеттігі жайлы пікірімді өзгертпеймін. Келешек ұрпақ  тарапынан туындайтын «Өз халқымыздың ардақтыларына қимаған көшені беріп, сонша әспеттеген Морозов деген кім?» деген сауалға Сіз ғана емес, біз де жауаптымыз. Сол кезде не дейміз?

Қазақ халқы үшін ақ жаулықты ана мен ақ сақалды қарияның алдынан кесіп өту әдепсіздік деп саналатыны - ешқандай моральдық кодекссіз-ақ дала заңымен реттелген қағида. Біз де, өзіңіз сияқты, абыройлы ағаларымызды құрметтей білу, үлкеннің сөзіндегі, қарияның ғибратындағы құндылықтан нәр алу, жүректегі имандылықты жоғалтпау қажеттігін бойымызға ана сүтімен сіңіріп өскен қазақтың қызымыз. Мәркен аға, өзіңізге ақыл айтайын деген ойым жоқ. Сіз сияқты ағаларымыздың ақылын тыңдап, сөзге тоқтауға қашанда мақұлмын. Шындықтың қанжары терең жаралайтынын да білемін. Дегенмен ұлт намысы тапталып жатқан жерде  үнсіз қалу қиын екен...

ЖАЙ ОТЫНА ЖАНЫП КЕТСЕМ ДЕ ШЫНДЫҚ ОСЫ, МӘРКЕН АҒА.

Өзіңізді құрметтейтін қарындасыңыз Риза.

Пікір   

0 #2 JerHoum 03.02.2018 10:10
Effetti Collaterali Levitra Cialis Effets Secondaires Forum Albuterol Inhaler Mexico cialis Viagra Stl Buy Online Difference Between Proscar Propecia Algodones Mexico Purple Pharmacies
+1 #1 Қазақбай 18.01.2017 09:08
Өте дұрыс көтерілген мәселе. Намыс қайда,қандастар?

Пікір қосу


Қорғау коды
Жаңарту

Меншік иесі: «Семей таңы – Вести Семей газеттері» ЖШС

Техникалық директор:Қайрат Жолобаев

Бас редактор: Ерзат Жанатұлы

           

Ескерту! Кез келген

материалды көшіру және жариялау

үшін редакцияның арнайы

рұқсатын алу қажет!

 

Телефон: 8-775-746-46-70,

8-707-372-57-00

Кеңсе тел.: 8-7222-52-36-57