БЕРІЛГЕН КӨШЕ ТҰЛҒА ДӘРЕЖЕСIНЕ ЛАЙЫҚ ПА?

Семей қалалық ономастикалық комиссиясының назарына!

Ономастика саласында жұмыс мүлде тоқтап тұр десек, қиянат болар, соңғы жылдары атқарылған істердің бар екендігін мойындауымыз керек... Қайым Мұхамедханов пен Мәңгілік Ел көшелерінен өтіп, Әлихан Бөкейханов ескерткішінің жанына барып тоқтаған адам кейінгі жылдары Алаштың отаны болған Семейде шешімін тапқан жақсы өзгерістердің бір парасына куә болары анық.

Елбасының «Бұл мәселеде тізеге салуға болмайды, мұны байыппен қарап, ақылмен шешіңдер» деген тапсырмасын да түсінеміз. Ұлтаралық қатынас өткірдің жүзіндей қылпылдап тұрған заманда әкімдердің бұл түйткілден «өгізді де өлтірмей, арбаны да сындырмай» алып шығуға тырысатыны да белгілі. Елдің бірлігі мен Тәуелсіздігіміздің тұтастығы сынға түскен уақытта жеті рет өлшеп, бір рет кесудің де қажеттілік екендігіне дау жоқ...
Ұлт мәселесіне келгенде қызбалыққа емес, салмақты ойға жүгінген дұрыс десек те, ашығын айтуымыз керек, жасқаншақтаумыз.
Ұлыларымызды ұлықтау мәселесіне келгенде, жас күнінде таяқты көп жеп, соққыдан беті қайтқан баладай, үрейден, жалтақтықтың синдромынан әлі де толық арыла алмай жүргенімізді де мойындауымыз қажет. Әсіресе ардақтыларымыздың есімдерін адам аяғы сирек басатын қысқа, шеткері көшелерден көргенде «Іш қазандай қайнайды, күресерге дәрмен жоқ...» дейтін күйді бастан кешіп жүрміз... Тұлғамыздың есімi көшеге беруге лайық шығар, ал көшенiң өзi сол тұлғаның дәрежесiне лайық па? Асылдарымызды әспеттеп атаған сол көшелердiң бiрi тар, бiрi шолақ, бірі адам аяғы сирек басатын шеткері жақта. Ірілеріміздің есiмiне тек үлкен көшелер мен даңғылдар лайық екендігін ескере бермейміз. Мысалы, ұлт көсемі Әлихан Бөкейханов құрметіне көше беру кезінде қаладан шеткері жатқан Комсомол кентін кім таңдады екен деген сауалдың көпшілікті мазалап жүргеніне көп болды...
Семей қалалық ономастикалық комиссиясының назар аударуын қажет ететін мұндай жағдайлар аз емес. Мысалы, қазаққа Абайдай дананы сыйлаған дала данышпаны, аға сұлтан Құнанбайға Семей қаласының орталығынан көше беру жайлы бір топ ұлт жанашырлары тарапынан ұсыныс жасалған болатын. Сол ұсыныс хаттың тағдыры бүгін қандай күйде? Құнанбай тек қазақтың ұлы ақыны Абайдың әкесі ғана емес, дала дәстүрін берік ұстанып, өз қол астындағы ел қамын «қалт етпей күзеткен» ұлт қайраткері, би, аға сұлтан болған ірі тұлға, сөзге жүйрік, өткір тілді шешен, көреген, көсем болған. Ендеше, қазақтың Құнанбайына Семейден бір көше беру жайлы ұсыныс ономастикалық комиссияның қоржынында ашылмаған күйі ұмыт болып, жатып қалмаса деген тілегіміз бар.
Семей ұлт азаттығы жолында бастарын бәйгеге тіккен Алаш азаматтарының асқақ армандарына қанат байлаған қала десек те, ардақтыларымызға лайықты құрмет әлі де жеткіліксіз... Солардың бірі БІЛӘЛ СҮЛЕЕВ - 1930 жылы құрылған Семей педагогикалық институтының тұңғыш ректоры. Ректорлық қызметте жүргенде қамауға алынып, 1932 жылы 5 қыркүйекте босатылып, жан сауғалап Мәскеуге кетуге мәжбүр болады. Екі жыл Мәскеудің өндіріс орындарында, мәдени-ағарту саласында қарапайым қызметтер атқарады. 1937 жылдың соңында екінші рет қамауға алынып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болған Біләл Сүлеев тарихтан әлі де лайықты бағасын ала алмай отыр. Ендеше, Біләл Сүлеевке Семейден бір көше беретін кез келді.
Семейде «Алаш» партиясы мен Алашорда қозғалысы жетекшілерінің бірі, қоғам қайраткері, математик, ұстаз ӘЛІМХАН ЕРМЕКОВ атында да әлі көше жоқ. Математика ғылымынан профессор атағын алған тұңғыш қазақ. 1905 жылы Семей ерлер гимназиясын бітірген. 1917 жылы өткен Семей облыстық қазақ съезіне қатысып, президиумының хатшылығына, кейін съезд шешімімен Семей облыстық қазақ комитетінің мүшелігіне сайланады. Халел Ғаббасов екеуі Семей облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары болады. Әлімхан Ермеков Орыс географиялық қоғамы Семей бөлімшесіне мүше болған. Ғалым М.Ескендіровтің «Алаш Орда» министрлері» (2008) атты кітабында: «Әлімхан Ермековтің тарихи зор еңбегінің бірі – Қазақ автономиясы шекарасының біртұтастығын жанқиярлықпен қорғауы. Осы орайда 1920 жылы 17 тамызда В.И.Лениннің төрағалығымен өткен қазақ өкілдері қатысқан Халық комиссарлары кеңесінің мәжілісінде Қазақ автономиясы туралы мәселе қаралғанда, Қазақстанның жағдайы туралы Ә.Ермеков баяндама жасайды. Онда ол жер, Қазақстанның шекарасы туралы мәселелерді қамтып, өктемшіл, озбыр, отаршылдық пиғылдағы өкілдермен қызу айтысқа түсіп, өз пікірін тиянақты, жан-жақты, бұлтартпас дәлелдермен қорғап шығады. Нәтижесінде кезінде қазақтардан тартып алынған Каспийдің теріскей жағалауындағы ені бір шақырымдық және Ертістің сол жағалауындағы он шақырымдық ұлан-ғайыр жер Лениннің тікелей қолдауымен Қазақ еліне қайтарылады»,- деген тарихи мәлімет бар.
Әлімхан Ермеков, саяси жұмыстармен қатар, білім беру саласына да көп еңбек сіңірген ұлт қайраткері. Қарқаралыда мектеп пен педагогикалық техникум ашқан Әлімхан Ермеков 1925 жылы Семейде қызмет атқарған. 1929-1930 жылдары Алаш жетекшілерін қуғындау басталғанда тұтқынға алынып, соңынан бостандыққа шығарылады. Қуғын-сүргінде жүріп, «Ұлы математика курсы» оқулық кітабын жазғанын біреу білсе, біреу білмес. Әлiмхан Ермеков 1937 жылдың күзiнен 1938 жылдың наурызына дейiн, тұтқынға алынғанша, Мәскеуде Куйбышев жоспарлау институтының математика кафедрасының меңгерушiсi қызметiн атқарған.
Көрнекті мемлекет және қоғам кайраткері СМАҒҰЛ СӘДУАҚАСОВ та есімі елеусіз қалып келе жатқан тұлғалардың бірі.
Смағұл Сәдуақасовтың өз ұлтының тәуелсіздігі жолында атқарған еңбегі ұшан-теңіз. Әрине, С.Сәдуақасов жайлы талай ғылыми еңбектер жазылды, тарихта мүлде ұмыт қалды деп айтуға болмас. Дегенмен Семейде бір көшені Смағұл Сәдуақасовтың атына беру тұлға рухына жасалған құрмет болар еді. Смағұл Сәдуақасов Мәскеуде 1920 жылы 12-18 қыркүйек аралығында өткен Күншығыс ұлттары жастарының I конференциясына өкіл болып барып, қазақ жастарының атынан сөз сөйлеген. 1920 жылы Қазақ АКСР-і Кеңестері ОАК-нің мүшесі және Қазақ ОАК-нің саяси хатшысы қызметінде болды. Қайраткер сол жылдары Қазақ жерінің тұтастығына қатысты жұмыстарға белсене араласты. 1921 жылы Семей облысын Сібір ревкомының қарамағынан Қазақ АКСР-і құрамына ауыстыру ісіне басшылық етті. Ақмола мен Семей 1921 жылдың 1 қаңтарынан Қазақстанға қайтарылуы тиіс болса да, бұл мәселе уақытында орындала қоймайды. Омбыдағы Сібір басшылары мерзімді соза берді. Құрамында Смағұл Сәдуақасов бар қазақтың сол замандағы ұлтына жанашыр зиялы тобы алған бағытынан қайтпады.
1921 жылы 2 ақпанда Смағұл Сәдуақасұлының қолы қойылған «Семей, Ақмола, Торғай, Орал губернияларына қарасты бос жерді еңбекші қазақ халқына қайтарып беру туралы Декрет» жарияланды. Смағұл Сәдуақасұлы - ұлт мүддесі жолында Голощекинмен ашық күрескен қайраткер. С.Сәдуақасұлының Қазақстанда өндірісті дамыту, биліктегі шовинистерден арылу, оқығандарға жағдай жасау, халықты шын теңдікке жеткізу тұрғысындағы ұстанымы билікке ұнамағандықтан, саяси қызметтен қуғындалады. Алайда ұлт мүддесі жолында күресін тоқтатпаған азамат та «халық жауы» аталғандардың тізімінің ішінде болғаны белгілі.
Міне, осындай ардақты ұлдарымыздың есімдері елеусіз қалып, Тәуелсіздіктің елең-алаңында қазаққа қарсы пиғылын жасырмай, кітап етіп шығарып, ата жұртына тайып тұрған Морозов сияқтылардың құрметіне көзі тірісінде көрнекті көшелерімізді атап, масқара болып жүрміз. Бұл жағдайларды бұрын да бірнеше мәрте көтергенбіз, тағы да қайталауға мәжбүр етіп отырған түйткілдерге ономастикалық комиссияның әлі күнге мән бермей келе жатқаны өкінішті.
Айта–айта тілімізді қотырға айналдырған тағы бір жағдай - Семейдегі Ғылым Елемесов атындағы көше. 2004 жылдың 13 ақпаны күні бұрынғы Красногвардейская көшесі Семей қаласы әкімінің және қалалық мәслихатының біріккен № 285-16 шешімімен Ғылым Елемесов көшесі болып өзгертілген болатын. Қаланың орталығында орналасқан осы көшеге атын берген Елемесов деген кім? 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы кезінде республиканың Бас прокуроры болып қызмет атқарып жүріп жастарымызды жазықсыз жазалағандардың бірі, Көкшетау өңірінің тумасы. Елемесовтің Семейге қандай қатысы бар деген сауалға жауап - ертеректе қаламызда жарты жылдай уақыт прокуратураның қатардағы қызметкерлері болған көрінеді.
Ономастикалық комиссия құра-мындағы ұлтын сүйетін азаматтар мен азаматшаларға айтарымыз - біздің осы көшенің атауын ауыстыру жайлы мақаламыздың газетте жарияланғанына да екі жылдан асты, содан бері 1986 жылы желтоқсанда талай жастың қанын мойнына жүктеген Елемесовке берілген көшенің атауын өзгертуге әлі қадам жасалған жоқ. Бұл көше елемесовтерден жазықсыз жапа шеккен Халық қаһарманы Қайрат Рысқұлбеков көшесімен түйісіп жатқанын да ескерусіз қалдыруға болмайды.
Ұлттық мүдде жайлы анда-санда есіне түскенде айғай салып қоятын қоғам белсенділері, ұлтшыл азаматтар тарапынан қозғау болмаса, билік әлі де басқа ұрған танадай мең-зең күйде жүргендей... Ономастикалық саясатты сауатты жүргізуде көңілге қонымды, ақылға сыйымды жүйелі жұмыс әлі де жеткіліксіз.
Семейдегі ономастикалық комиссия-ның құрамындағы отаншыл аза- маттар мен азаматшалар біздің бұл мақаламызды тарихы Алаш ардақ-тылары негізін салған «Сарыарқадан» басталатын, әлі күнге ұлттың үні болып келе жатқан қарт басылымның тарапынан жасалған ұсыныс деп қабылдар және бастама елеусіз қалмай, оң шешімін табар деген үміттеміз.

СЫНАҒАН ЕДІК....

Шырылдап шындық іздеген халықтың елдегі атқарушы билік тарапынан жіберіліп жатқан келеңсіздіктерді айтып, редакциядан араша сұрауы - жиі кездесетін жағдай.
Хат авторлары, негізінен, өздерін мазалаған мәселелерді басылым арқылы облыс басшылығына жеткізуді, кемшіліктердің жөнделуіне ықпал етуімізді сұрайды. Редакцияға Бесқарағай ауданынан келіп түскен сондай хаттардың бір тобын негізге ала отырып газетіміздің 11 қаңтар күнгі №3 санында «Ащы... Бірақ ақиқат...» атты тақырыпта мақала жариялаған болатынбыз. Аталған ауданның тұрғындарынан жеткен деректерді баспаға түгел жариялайтын болсақ, бір емес, бірнеше мақалаға жүк боларлықтай екендігін де жасырмаймыз...
Сын мақаланы жазу оңай десеңіздер, қателесесіздер, ағайын! Ақиқаттың ақ жолынан аттамау - журналист мамандығы үшін басты қағида... Ендеше, оқырмандардан келіп түскен жағымсыз деректерді жарыққа шығарудан гөрі ел ішіндегі келеңсіз жағдайды шешуге қалай ықпал ете аламыз деген ой қашанда басым болады. Мақала жарық көргеннен кейін, байланысқа шығып, жазылған жағдайға орай аудандағы бүгінгі ахуалдан бізді хабардар етуге ниет білдіруші бесқарағайлықтар өте көп болды. Хабарласқандардың қатарында шын мәнінде туған жердің болашағына алаңдаушылардың аз емес екендігін байқап қуандық... Фактілерді бұрмалап, әкімдік пен редакция арасында жалған әңгіме таратып, жеке бастың мәселесін шешуге пайдаланып қалуға ниеттілер де болмай қалған жоқ...
Көпшілікті аудан әкіміне қарасты мекемелердің бірінде жасы сексенді алқымдап қалғанына қарамастан әлі күнге қызмет істеп жүрген ақсақалдың қылығы да таң қалдырғандай... Әрине, Семейде тұрып, аудандық бюджет қаржыландыратын мекемеден еңбекақы алып отырған қарияның жағдайын да түсінуге болатын шығар... Мақала жарық көргеннен кейін, аудан басшылығы мен ардагерлер бас қосқан жиында көнекөз қариядан жасына лайықты парасатты пікір мен салмақты сөз күткен халық ақсақалдың биліктің арасына түсіп шыр-пыры шыққан жүйесіз сөзін естіп, үлкеннен ұлағат алудың орнына түңілген сыңайлы.
Ау, ақсақал, жиында билікке адвокат болғаннан гөрі аудандағы тілдің жағдайын, ауылдар мен мектептердің Владимир мен Николайлардың құрметіне аталып, әлі күнге құлдықтың қамытын шешпей тұрғанын айтсаңыз, халық басқаша қабылдар ма еді...? Қартая білу де өнер. Қазына боп қартаю бар да, қазымыр боп қартаю бар... Соның қайсысына жататыныңызды өзіңіз білерсіз. Жүз жасаңыз!
Сондай-ақ аудандық мәслихаттың депутаттарына, «Нұр Отан» партиясының жергілікті белсенділері мен қоғамдық ұйым өкілдеріне де біздің тарапымыздан қояр сауалымыз аз емес: Рухани жаңғыру туралы Елбасының мақаласының шыққанына екі жылға таяп қалса да, аудандағы тілдің қолданылу аясы көрші мемлекеттің тілінде екенін байқамайсыздар ма? Сонда «Рухани жаңғыруымыз» не болды, «Ұлы даланың жеті қыры» не болды? Біз өзіміздің тілімізде сөйлемей отырып, кімге не үйретеміз? Бұл ауданда орысша білмейтін, түсінбейтін тұрғын жоқ. Ал қазақ тілінің проблемасы - айта-айта тізесі әбден шыққан тақырып... Жиналыстардың - орысша, іс қағаздарының орысша екендігін проблема етіп көтеріп, жастардың санасына саңылау жүгіртуге тым болмаса бір талпыныс жасадыңыздар ма? Тəуелсіздігімізге 27 жыл болды. Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындағы «ұлттық код» деген - қазақ тілі. Біздің тарихымыз ешкімнен де кем емес. Халқымыздың ешкімге ұқсамайтын озық салт-дәстүрі, ұлтымыздың ұлықтауға лайықты болмысы бар екендігін айтып көптің көкірегін оятуға талпыныс жасап көрдіңіздер ме?
Қайталап айтамыз, газет оқырмандарының белсенділігі осы мақала жарық көргеннен кейін ерекше болды. Бесқарағай аудандық мәслихатының депутаты, «Балке» шаруа қожалығының басшысы Оралбек Тоқашев редакцияға аудандағы бас көтерер азаматтың жүгін арқалап келіпті. Мақалада жазылған жағдайлардың ақиқат екендігін, дегенмен ауданның жас басшысын аяқтан шалмай, алдағы уақытта көп болып көмектесіп, орын алған кемшіліктерді жөндеуге халық болып атсалысу қажет екенін айтты. Оралбек Нұрмұханбетұлымен болған әңгімеден кейін ел ішіндегі бірлікті ойлай жүретін, берекені бағалай білетін азаматтың да бар екендігін көріп қуандық.
Ел мен жердің болашағына өз перзенттерінен артық жаны ашитын, оның қыры мен сырын жергілікті халықтан артық білетін әкім болмайды.
КЕШЕ ТОҚСЕЙІТОВ, БҮГІН БАТЫРБАЕВ, ЕРТЕҢ...
Біздің байқауымызша, Бесқарағайдағы бүгінгі келеңсіздіктердің негізі, Ахмет Байтұрсыновтың «Аққу, Шортан һәм Шаян» атты мысалындағыдай, көрпені әркімнің өзіне қарай тартуында жатқан сияқты. Ендеше, бұл жерде жалғыз әкім кінәлі деп бір жақты пікір айтқаннан гөрі ортақ МАҚСАТ жолында ел мен жерге жанашырлық танытатын, ұлтымызды рухани тұрғыдан жаңғыртуды қызмет бабындағы МІНДЕТІМ деп түсінетін шенеунік те, туған жер алдындағы ПАРЫЗЫМ деп түсінетін перзент те аз болып отыр деген дұрысырақ болар.
АЛ БІРЛІГІ БЫТЫРАҢҚЫ ЕЛДЕ БЕРЕКЕ ҚАЙДАН БОЛСЫН...!?
Оралбек Нұрмұханбетұлы Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласын ел арасында белсенді қолдаушылардың бірі екен. Кәсіпкер депутаттың жанұялық ансамблі Бесқарағай ауданындағы ауылдық округтерді аралап өнер көрсетіп, ұлтымыздың озық дәстүрлерін насихаттап жүргенінен біз бұрын да хабардар болатынбыз. Бізбен болған әңгіме арасында аудан басшылығы, әкімдіктің ішкі саясат бөлімі тарапынан игі бастаманы қолдаушылардың аз екендігіне орай өкпесін де айтып қалды.
- Көп ұлтты Бесқарағай сияқты ауданды мекендеп жатқан түрлі этнос өкілдерінің өзара татулығы - тәуелсіз еліміздің тұғырының мықты болуының кепілі. Өзім орыс мектебінде оқып, осы тілде сөйлейтін ортада өстім. Біз кеңес деп аталатын кер заманның құрбаны болған ұрпақпыз. Бүгін мемлекеттік тіліміздің мәртебесінің жоғары болуы әрқайсымыздың қолымызда,- дейді Оралбек Нұрмұханбетұлы.
Орекең ауданның 90 жылдығын тойлауға да өзінің қарсы болғанын, бұл орайда азаматтық ұстанымын мәслихаттың кезекті сессиясында айтқанын да жасырмады. Ел басына қасірет әкелген сол жылдар жайлы:
- Голощекиннің геноциді біздің әулетті де айналып өтпеген. Нағашыларым анамның 5 жасында елдегі қысымға шыдай алмай Ресейге қоныс аударуға мәжбүр болған. Сол қасіретті жылдарды анамның айтқан әңгімелері арқылы жақсы білемін. Халқымыздың басына нәубет әкелген тарихтың осы қасіретті беттерін той жасап, көңіл көтеру арқылы еске алу кешегі ата-бабаларымыздың рухын сыйламау деп түсінемін,- дейді Оралбек Нұрмұханбетұлы.
Оралбек Тоқашев «Семей таңы» газетінде жарияланған мақалада көрсетілген сын бойынша аудан әкіміне барып ел арасында орын алған осы келеңсіз жағдайларды мәслихаттың депутаттары мен әкімдіктің жауапты мамандары бас қосып талқылауы қажеттігін және кемшіліктерді жоюға атқарушы және өкілетті билік өкілдерін бірлесе жұмылдыру жайлы ұсыныс жасағанын да бізге айта келіпті.
Ел арасында береке мен бірліктің кепілі - татулықтың бұзылмауының ұйытқысы болуға мүдделі азаматтардың бар екендігін көрген соң дайындап қойған «ащылау» мақаламыздың мәтінін жұмсартқанымызды да жасырмаймыз.
Бет қатталып жатқанда Бесқарағай ауданынан телефон соққан бейтаныс ақсақал аудан әкімінің Ардагерлер үйінде қарттардың басын қосып, алдағы жұмыс жоспарлары жайлы ақылдасқандығын қуана жеткізді. Мақалада көрсетілген тағы бір мәселе қызметтік пәтердің әділ бөлінуі жайлы болған еді. Редакциямен байланысқа шыққан тағы бір азаматша Молдажанов көшесі, 71-ші үйде тұратын Әлия Измаилованың екі бөлмелі қызметтік пәтер алуына да біздің газетте жарық көрген мақаланың ықпалы болғанын хабарлады.
«Бізге қашан келесіздер?» деп күтіп жүрген ағайынға айтарымыз - аудандарыңыздағы кемшіліктерді сырттан келіп ешкім жөндеп бермейді. Сондықтан билік пен бұқара арасында араздық болса жарастырып, пенделікке парасат биігінен қарап, адамгершілік пен сыйластық атты ізгі қасиеттер негізінде жұртты жұдырықтай жұмылдыруды Оралбек Тоқашев сияқты ел ішіндегі есті азаматтардың еншісіне қалдыра тұруды жөн көрдік. Ал ауданның бүгінгі ахуалы, мақалада айтылған сынның нәтижесі алдағы уақытта да редакцияның назарында болатынын естеріңізге сала кетеміз.
Бірлігің бекем болсын, ардақты ағайын!

Риза АСАНҚЫЗЫ

МАРАПАТҚА КІМ ЛАЙЫҚ ЕДІ?

Өтіп кеткен жылдың соңында Тәуелсіздік мерекесіне орай ШҚО Алтай ауданы (бұрынғы Зырян) әкімінің орынбасары Жанна Асқарова көктемгі тасқын кезінде танытқан батылдығы үшін «Құрмет» орденімен марапатталды. Оқырмандарға түсінікті болу үшін баяндай кетейік, өткен жылдың 31 наурызынан 1 сәуірге қараған түні аталған аудандағы Малеев ауылының тұрғындарын Бұқтырма өзенінің тасқынынан құтқару жұмыстарын ұйымдастырып жүрген аудан әкімінің орынбасары Жанна Асқарова әкімдіктің екі маманымен тасқын судың астында қалған.

«Түн ортасы болатын. Бұқтырманың ағысы өте қатты еді. Көлікте менімен бірге Малеев ауылдық округі әкімдігінің бас маманы Наталья Зайцева мен мектеп директоры Айгүл Башаева болды. Жүргізушіміз - Александр Хабаров деген кісі. Алдында ғана аман-есен өткен жер еді. Көлікті қап-қара тасқын шыр айналдырып әкетті. Бір кезде «Нивамыз» бір нәрсеге тірелгендей тұрып қалды. Айнала қап-қараңғы, судың гүрілінен басқа ештеңе естілмейді. Әуелде көмекке шақырып айғайлап көрдік, нәтиже шықпады. Бір кезде көлікке су кіре бастады. Аяқтан өрлеген су кеудеге жеткенде, өмірден күдер үзіп, отбасымызға хабарласа бастадық. Әкімдік өкілдері мінген көлікті су ағызып әкеткенін ауыл тұрғындарының біреуі байқап қалса керек. Соның дабылы бойынша «Урал» жүк көлігімен бір топ адам іздеуге шыққан. Үй-ішімізбен қоштасып жатқанда, басқа көліктің жарығы шалынды. Бізді іздеп жүрген шығар деген үмітпен телефонның шамын жағып, белгі беруге тырыстық. Сол әрекетімізден нәтиже шығып, іздеушілер бізді тауып алды. Талғат есімді жігіт көліктің терезесін теуіп сындырып, бізді кезекпен сыртқа шығарды. Олардың ісі нағыз ерлік еді. Өз бастарын тәуекелге байлап, бізді құтқарды»,- деп еске алады Жанна Асқарованың өзі.
Жасыратыны жоқ, Жанна Асқарова «Құрмет» орденін алғаннан бері әлеуметтік желі қолданушылары тарапынан әр қилы пікір айтылуда... Әкімнің орынбасарына жоғары марапат берілуін әділетсіздік деп наразылық білдірушілер өте көп. Шындығында да, Жанна Асқарова көлікте жалғыз емес еді, жанында тағы үш адам болды. «Кемедегінің жаны бір» дегендей, төтенше жағдайдың тұтқыны болған төртеуін де қатерден Талғат атты азамат құтқарып қалған. Түн қараңғылығына қарамастан тасқын суды жалдап, төрт адамды жағаға жаяу тасып, өлімнен құтқарып қалған жігіт нағыз ерліктің үлгісін көрсетті. Алайда жоғары марапат ерлік көрсеткен азаматқа емес, аудан әкімінің орынбасарына берілді...??? Осы жерде халқымыздың даңқты Батыры Бауыржан Момышұлы жайлы төмендегі әңгіме есімізге түскен еді.
Бірде Бауыржан Момышұлы пойызбен жол жүріп келе жатып, Еңбек Ері жұлдызын омырауына таққан бір кісімен сапарлас болыпты. Пойыз қозғалып, ұзақ жолға бет алған кезде Баукең:
– Ал енді таныспаймыз ба, бір үйге тіреу болғандай бой-сойыңыз бар екен, кім боласыз?– депті.
Баукеңнің сөзіне бейтаныс қазақ ыңырана жауап беріп:
– Кім екенімді көрмей отырсың ба? Герой боламын,– дейді.
Бұл жауап Баукеңе ұнамайды да, қатқылдау үнмен:
– Бұл Батыр атағын не үшін алдыңыз?– деп сұрайды.
– Жүз биеден жүз құлын алғаным үшін!– депті бейтаныс қазақ.
Сонда Баукең:
– Айғыр шапты, байтал тапты, оған сенің қандай қатысың бар. Герой атағын саған емес, жүз биеге жүз құлын таптырған айғырға беру керек еді. Текке мақтанып отырсың. Ал мына мен Москва түбінде – Волоколамск тас жолында қалың жауды жайратсам да, омырауыма бір де медаль таққаным жоқ. Бірақ халық қойған Батыр атағым бар!– деген екен.
Осы сөзді естігенде бейтаныс қазақ қорбаңдап, орнынан атып тұрып:
– Ах, Баукең екенсіз ғой, ағасы, менен бір әбестік кетті, кешіріңіз!– деп, Баукеңнің қолын алған екен дейді.
Қанша жерден жамандасақ та, озат малшыға орден беріп, жұмысшыдан «жұл-дыз жасаған» кешегі Одақтың үйренетін жақсы жақтары да аз емес еді-ау...

Риза МОЛДАШЕВА

АЩЫ... БІРАҚ АҚИҚАТ...

Бесқарағай ауданының әкімі Дәулет Батырбаевтың назарына!

Жаңа жылдың демалыс күндерін пайдаланып, ел жаққа бет алдық. Бағытымыз - Бесқарағай ауданының орталығы. Көлік терезесінен ақ мамыққа малынған бойшаң да сымбатты қарағайлар қатарына сүйсіне қарап отырып, Канонеркаға қалай жетіп қалғанымызды байқамай қалыппын. Жасыратыны жоқ, қаланың бір текті, шулы тірлігінен сәл де болса сергіп қалғандай болдым. Бесқарағай ауданындағы жол бойында орналасқан үлкен ауылдардың бірі - осы Канонерка. Байырғы қазақ ауылдарына қарағанда орыс халқының өкілдері басымырақ тұратын елді мекендердің айырмашылығы байқалатынын мойындауымыз керек...
Кеңес заманының өзінде жасыл желекке малынып тұратын ауылдардың бірі осы Канонеркада бүгінгі таңда шамамен 1800-дей халық мекендейді екен. Орталық көшесінің бойында бірыңғай жасыл түске боялып, қаз-қатар сап түзеген дүңгіршектерге өткен - кеткен жолаушылардың тоқтамай кететіні сирек. Бұл жол аудан орталығын, көршілес Павлодар облысын басып өтіп, Астанаға дейін жалғасып жатыр. Осы жердің негізгі тауары саңырауқұлақ - жергілікті тұрғындар үшін қосымша табыс табудың бір көзі. Бесқарағайлықтар орманнан саңырауқұлақ теріп, оны делдалдарға жарты бағасына сатады екен. Саңырауқұлақ маусымы өткен кезде өнімнің бір келісі қалада 800 теңге тұрса, оны ауыл тұрғындары делдалдарға жарты бағасына, яғни 400 теңгеден беретін көрінеді. «Маусым кезінде бұл тауардың бағасы тіпті екі есе арзандап кетеді»,- дейді канонеркалықтар. Делдалдарға көтерме бағаға өткізгеннен қалғанын жергілікті тұрғындар тұздап, шыны ыдыстарға салып, жыл бойы қияр, қырыққабат, сәбіз, картоп сынды өз бақшаларында өсірген өнімдерімен бірге осы жерде саудалайды. Айтпақшы, біздің ұлттың өкілдеріне жат кәсіп пе екен, кім білсін, әйтеуір, саңырауқұлақ саудасының белсенділерінің қатарынан өз қаракөздерімізді байқамаппыз...
- Канонерка ауылының тұрғындары арасында бұрын жергілікті ұлт өкілдері бірен-саран ғана болатын. Қазір олардың саны 50 пайызға жуық. Қалаға жақын болғандықтан, алыс ауылдардан көшіп келіп қоныстанғандар есебінен өз қандастарымыздың қатары көбейіп келеді,- дейді саңырауқұлақ саудасы жанында бізбен кездесіп қалған ауылдағы ағайынның бірі. Канонеркадағы бұрын таза орыс тілінде білім беріп келген орта мектепте осыдан 5-6 жылдай бұрын қазақ сыныптары ашылған көрінеді. Өзге ұлттың өкілдері мемлекеттік тілді үйренбеді деп өкпе артамыз–ау, өкінішке орай, өз ағайындарымыздың арасында балаларын орыс мектебіне беретіндері әлі күнге тоқтамай тұрғанын қынжыла жеткізген ақсақалдың әңгімесі де бізді ойландырып тастады.
Бесқарағай ауданындағы ауылдардың атаулары Канонерка, Кривинка, Глуховка, Малая Владимировка, Долонь, Мостик, Черемушка, Грачи, Карамурза, Букебай, тағысын тағы, осы типтес болып кете береді... Осыдан бір айдай уақыт бұрын аудан әкімімен кездескен кезде өңірдегі ономастика саласындағы олқылықтарды қалпына келтіру жұмысы жайлы қойған сауалымызға жарытымды жауап ала алмағанымыз осы сапарда ойымызға тағы бір мәрте оралды. Бесқарағайда таза қазақ ауылдары саусақпен санарлықтай ғана. Солардың бірі - бұрынғы Семияр ауылы. Қазір Жетіжар деп аталатын осы ауылдағы білім ордасы бұл күндері «Семиярка орта мектебі» болып өзгеріссіз қалыпты. Бұл ауыл - Кеңес Одағының Батыры Махмет Қайырбаевтың туған жері. Өкінішке орай, туған жерде батыр перзентін есте сақтарлықтай еш белгі жоқ. Орта мектепке осы батыр ауылдастарының атын беру жайлы ұсыныс ауыл тұрғындары тарапынан жергілікті билікке қанша айтылғанымен, жауапсыз қалып келе жатқан көрінеді...
Аудан орталығы Бесқарағай ауылына кіргеннен байқағаным - көшелерде бағдаршамдар орнатылғанымен, бірде-біреуі жұмыс істеп тұрған жоқ. Бұл барды бағалай алмау ма, әлде елдегі басшының салғырттығы ма?
Әдетте, желтоқсан айында, еліміздің бас мерекесі қарсаңында қаланың да, ауылдың да көшелерінде Тәуелсіздігімізді паш ететін, оқыған жанның отаншылдық сезімін оятатын баннерлер ілінетін. 16 желтоқсан мерекесінен бері аз ғана уақыт өткенімен, Бесқарағай ауданының орталығынан патриоттық тақырыпта «менмұндалап» тұрған ешқандай белгіні байқамадық.
Елбасымыздың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру», «Ұлы даланың 7 қыры» атты ұлтты ұлы істерге жұмылдыруды мақсат еткен еңбектерін халыққа жеткізу тұрғысында аудандық әкімдік мүлде жұмыс істемейтіндей көрінді... Елбасымыз «ұлттық код» деп атаған төл мәдениетіміз бен озық салт-дәстүрлерімізді көзінің қарашығындай сақтап, қорғайтын басшы да, қосшы да бұл ауданда жоқ сияқты.
Айтпақшы, өтіп кеткен 2018 жылы Бесқарағай алғашқылардың қатарында ауданның 90 жылдығын тойлады. Аудандардың 90 жылдықтарын тойлаулары жайлы өз пікірімізді біз өткен жылы газет бетінде жариялағанбыз. 2018 жыл аудандардың құрылғанына той жасайтын емес, кеңестік саясаттың зұлым жоспарымен жүргізілген байларды тәркілеп, жазалау науқанының, қазақ халқының басына түскен ауыр қасіреттің, Голощекиннің әйгілі Кіші қазан революциясының 90 жылдығы болатын. Ендеше, сол ұлт басына төнген қасіретті аза тұтатын жылы Бесқарағай (тағы бірқатар аудандар) бәйгеге ат қосып, той жасады. Бесқарағайда туып-өскен генерал да, ғалым да, дәрігер де, бұрынғы шенеунік те, қысқасын айтқанда, бүгін елге белгілі тұлғаға айналған ығай мен сығайлар бас қосты. Алыс-жақыннан жиналғандарға арналып қонақасы берілді. Жиналғандар бірінен кейін бірі жарыса сөз сөйледі. Олар әкімді, әкім оларды мақтады... Өкінішке орай, сол қасіретті жылдарды, солақай саясаттың құрбаны болған жандарды бір минут үнсіздікпен еске алу жайлы ауыз ашқан жан болмады. Сол тойға жиналған осы топырақтан шыққан кәсіпкерлер мен мықтылар осындай «мерекені» пайдаланып, мәрттіктің майданына түсіп, елге қажетті бір жыртыққа жамау болса да бүгін үндемес едік... Өкінішке орай, тоқсан жылдыққа арнап жасалған дарақы тойда ел есінде қалатын, тұрғындар игілігін әлі талай жыл көретін ғибратты істердің ізі де байқалмады.
Бесқарағайға барған сайын аудан орталығындағы екі қабатты бұрынғы универмаг үйінің қаңырап бос жатқаны да назарымыздан тыс қалған емес. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, аумалы-төкпелі заманда жекенің меншігіне өткен бұл ғимараттың бос тұрғанына жиырма жылға жуық уақыт болған. Бұрынғы Семеновка, бүгін Қарабас аталатын ауылда да осындай екі қабатты универмаг үйінің бос тұрғанына көп уақыт болған. Аталған ғимараттар қазір ауданнан сайланған облыстық мәслихаттың депутаты Теміржан Әділовтің меншігі дейді бесқарағайлықтар.
Ендеше, құрметті Әділов мырза, Сізге қояр сауалымыз: ауылдың ажарын кетіріп, реңін қашырып тұрған осы ғимаратты не сүріп тастап, не жөндеп қалпына келтіру жоспарыңызда бар ма? Қарабастағы жекешелендіріп алған бұрынғы универмаг үйін Мәдениет үйі етіп жөндетіп, жерлестеріңізге сыйға тартсаңыз, «депутатымыз тым болмаса бір пайдалы іс істеді» деп сайлаушыларыңыз қуанар еді... Ойланарсыз... Мәселе меншіктің түрінде емес, соған иелік ететін адамның түсінігінде, азаматтығы мен кісілігінде деп ойлаймыз ...
Бесқарағай ауданы, қай Владимир екенін кім білсін, әйтеуір, осы есімге тәуір–ақ тәуелді. Олай демеске амал жоқ. Үлкен Владимировка деп бір ауылға берілген атау аздық етті ме екен, кім білсін, Кіші Владимировка атты ауыл тағы бар... Ал осы елді мекендердегі мектептердің атаулары азаттықтың таңы атқанына 27 жыл өтсе де селт етпей, Владимирдің құрметіне аталған күйі әлі күнге қасқиып тұр. Бесқарағай ауданындағы мектептер бүгінгі таңда - Большая Владимировская ОМ, Кіші Владимировка ОМ, Березовка ОМ, Долонь ОМ, Глуховка ОМ, Канонерка ОМ, Кривинка ОМ, Семеновка ОМ, Сосновка ОМ... болып аталады... Білім беретін шаңырақ өз атауын түземесе, ұрпақ санасында отаншылдық рухын қалай көктете алады?
Аудан орталығы Бесқарағай ауылында автовокзал үйінің жоқтығы - халыққа қолайсыздық туғызып жүрген, жергілікті билікке қанша айтылғанымен, шешімін таппай келе жатқан өзекті мәселелердің бірі. Жекешелендіру науқаны кезінде аудан орталығындағы бұрынғы жап-жақсы автовокзал ғимараты сатылып кеткен екен. Қазір жолаушылар автобусты ауылдың сыртында, далада қарсы алады. Жаздың аптап ыстығы мен қыстың сақылдаған сары аязында ашық аспан астында, паналайтын қалқа жоқ, жол бойында көлік күтудің азабын жолаушы ғана түсінер. Ал әкім мен оның командасы қоғамдық көліктің қызметін пайдаланбайтындықтан, халықтың мұңын қайдан түсінсін... Дәулет Батырбаев мырзаға сауал: осы мәселеге байланысты қандай да бір қадам жасалды ма? Аудан әкімі ғана емес, ауданнан сайланған облыстық және аудандық мәслихаттың депутаттары, «Нұр Отан» партиясының жергілікті белсенділері осы орайда не дейді екен? Біздің ойымызша, билік пен халық арасында байланыс дұрыс жолға қойылмаған. Бірлік жоқ жерде берекенің болмайтындығының тағы бір дәлелі осы емес пе?
Айтпақшы, Бесқарағай ауданының сайтына кіріп, бүгінгі басшылық туралы қажетті ақпараттарды іздеу үстінде таң қалдырған жағдайлар да аз болған жоқ. «Құқық бұзушылықтың алдын алу жөніндегі ведомствоаралық комиссияның дербес құрамы» деп аталатын тізімге көз жүгіртіп отырып, осыдан бір жылдан артық уақыт бұрын басқа ауданға әкім болып кеткен Нұржан Төлеужанұлы Тоқсейітовтің, әкімнің басқа қызметке ауысып кеткен орынбасары Ерболат Еренұлы Рахметуллиннің, зейнет демалысына кеткеніне екі жылдан асқан Руфия Ногайшиновна Кисамиеваның тізімде әлі күнге тұрғанын көріп таң қалдық. Уикипедия ашық энциклопедиясындағы деректерде де Бесқарағай ауданының әкімі Нұржан Тоқсейітов болып жазылған қалпы өзгермепті... Аудан басшысының әлеуметтік желіге кіріп, аталған мәселеге мән беруге уақыты жоқ делік, ал ішкі саясат бөлімі қайда қарап отыр?
Ішкі саясат әкімдіктердегі атқаратын жұмысы ең жауапты бөлімдердің бірі болғандықтан, саяси тұрғыдан сауатты, жаңашыл, өжет басшыны қажет ететіні белгілі. Бесқарағай аудандық ішкі саясат, мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің бүгінгі басшысы Әсемгүл Қалтаева осы лауазымға қандай қабілетімен лайық деп танылып тағайындалды екен?..
Соңғы бірнеше айдан бері аудан әкімінің идеология жұмыстары бойынша орынбасары қызметін Бауыржан Баталов атқарады. Өмірбаян деректеріне қарасақ, Бауыржан Жекенұлы - қатардағы ауыл мұғалімінен бастап мемлекеттік қызметтің түрлі сатысынан өткен тәжірибелі басшы. Бедел еңбекпен келеді. Өкінішке орай, елуді еңсерген азамат Бауыржан Баталовтың халқына сіңірген еңбегі жайлы ел аузында жүрген ерекше пікірді естімеппіз. Өзіміз де Баталовтың бойынан басшыға тән харизманы байқаған емеспіз. Керісінше, желтоқсан айының ортасында редакцияға қоңырау шалған (есімін белгісіз қалдыруды қалады...) тұрғын үй кезегінде тұрған бесқарағайлықтардың бірі баспана алудан үміті үзілгенін, пәтер әкімдіктің қызметкерлерінен аспайтынын ашына баяндап, аудан әкімінің екі орынбасары - Бауыржан Баталов пен Нұрлан Борсықбаевтың қызметтік пәтерге ие болғанын, аталған шенеуніктердің бірі өзінің үйін жалға беріп, мемлекеттен тағы баспана алғандығын, әділеттіктің жоқ екендігін айтып ренжіген. Егер аталған мәселеден аудан әкімі бейхабар болса, анықтап, таяуда тұрғындар алдында беретін дәстүрлі есебінде жауап бере кетер деген үміттеміз. Бұл алдағы уақытта біздің де қадағалауымызда болады.
Елбасы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасында халқымыздың озық дәстүрлері мен рухани құндылықтарын жастардың бойына сіңіру арқылы отансүйгіштікке баулуды тапсырып отыр. Бұл орайда қоғамның белсенді мүшелері қазына қарттарымыздың ой-пікір, ақыл-кеңес, өмірлік тәжірибелерінің тәрбиелік мәні зор екендігі белгілі.
Аталған ауданға Нұрлан Бәтташұлы Сыдықов басшылық жасап тұрған шақта Ардагерлер үйі ашылып, қарттардың бос уақыттарында бас қосуларына қолайлы жағдай жасалған болатын. Бүгінгі таңда сол ардагерлер бас қосатын орталықтың аты бар да, заты жоқ. Ішіндегі сол кезде ардагерлерге арнап қойылған жабдықтар да ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кеткен... «Дәулет Батырбаев басшылыққа келгелі аудандық әкімдік пен қарттар арасындағы байланыс үзілген. Парламент депутаттары немесе облыстық деңгейдегі лауазымды басшылар келсе, өтініш-тілек, арыз-шағымымызды айтқымыз-ақ келеді. Өкінішке орай, халықпен кездесу ұйымдастырмайды. Келгендерді Достық үйінен қайтарады. Ауданда мемлекеттік тілге құрметтің жоқтығы қынжылтады. Тілдер орталығы сертификатты оқығанына да, оқымағанына да жазып бере салады. Жиналыстар қазақ тілінде емес, орыс тілінде өтеді»,- дейді аудандағы мемлекеттік тілдің жанашыры Аманжол Шакеров ағамыз.
Ақсақалдары ауылдың адвокаты да, тәртіп сақшысы да, соты да, биі де болған халықпыз. Ел ішіндегі тентегін тыйып, бұзақыларын бұғаулап, елдің бірлігін сақтап, кем-кетігін сыртқа шығармауға барын салатын, салиқалы сұхбат құрып, ұрпақтың болашағына алаңдайтын, қиындыққа тап болғандарды көп болып көтеруге, жұрт болып жұмылуға ұйымдастыратын абыз ақсақалдар Бесқарағайда да жоқ емес. Алайда ауданда билік пен аға ұрпақтың арасында байланыс жоқ. Күрмеуі шешілмеген мәселелер ақсақалдардың алқалы отырыстарында талқыланатын, бүкіл ауыл үлкеннің алдына шықпай, «ақсақалдар не дер екен?» деп құрметтеп тұратын халықтың ұрпағы емеспіз бе? Өкінішке орай, бүгінгі таңда Бесқарағай ауданында даланың иісі сіңген дара қарттарымызға, дана қарттарымызға жасалған құрмет осындай. Қазына қарттардың аудан әкімі Дәулет Батырбаев мырзаға қажеті жоқ болып отыр.
Ауданда Малая Владимировка деген ауыл бар. Бұл - Кеңес Одағының Батыры Иван Ильич Корневтің туған жері. Владимирдің орнына туған ауылын Отан үшін от кешкен батырдың есімімен атайтын кез келді емес пе?
Ұлы Отан соғысы кезінде Бесқарағайдан майданға аттанған үш батырдың тағы бірі - Сергей Алексеевич Елистратов. Большая Владимировка орта мектебі осыдан он жылдай уақыт бұрын Сергей Елистратовтың атында болатын. Неге екенін кім білсін, кейіннен жоқ болып кетті... Осы мәселенің мәнісін де Дәулет Батырбаев мырза түсіндіре кетсе екен деген өтінішіміз бар.
Бесқарағайдың мақтаныш етер перзенттері аз емес. Халық ақыны Нұрлыбек Баймұратов, ақын Михаил Балыкин, композитор Төлеген Мұхамеджанов, Болат Қабылбаев, Жолан Дастенов, актер Ментай Өтепбергенов, Римде өткен Олимпиаданың күміс жүлдегері Құсман Косанов, жетпісінші жылдары Мюнхен Олимпиадасына қатысқан Анатолий Бадранков және Анатолий Микетенко, жеңіл атлетикадан КСРО-ның бірнеше дүркін чемпионы Александр Довбенко сияқты есімі республикаға кеңінен танымал талантты тұлғаларды дүниеге әкелген қасиетті топырақ.
Менің туған ауылым Бөденелі Ертістің сол жағалауында орналасқан. Бесқарағайдағы саусақпен санарлықтай таза қазақ ауылдарының бірі. Ауылымды еске алсам, тәубешіл, болашаққа деген сенімі мол, ашкөздігінен де қанағаты басым, жақсылыққа жаны құштар, көңілі даладай дарқан, дастарқаны жиылмаған, той-думаны тыйылмаған пейілі кең ата-анамның замандастары көз алдыма келеді. Бұл бір ауылдың адамдарының ғана емес, бүкіл қазақтың болмысы... Дәл қазір ол жақта да мақтанатындай ештеңе жоқ сияқты. Қанша уақыт өтсе де өспеген ауылдардың бірі. Өшпегеніне де шүкір дейтін перзенттерінің біріміз... Аудан орталығынан шалғайлау жатқан туған ауылым жайлы әңгіме тізгінін таяуда жеке мақалада еркін жіберермін...
Құрметті Дәулет Бахитұлы! Осы мақалада өзіңізге сайын дала төсінде төрт түлігін өргізіп отырған нағыз еңбекқор адамдар мекендейтін Бесқарағайдың бүгін төмен қарап, «қызаратын» тұстары аз емес екендігін жеткіздік. «Досың жылатып айтады білсін деп, дұшпаның күлдіріп айтады «жүрсін!» деп» дейді дана халқымыз. Бесқарағай ауданының тұрғындары тарапынан редакция поштасына келіп жатқан хаттар көп. Телефон арқылы байланысқа шығып, арыз-шағым айту фактісі де соңғы кездері тым жиілеп кетті. Желтоқсан айының 11 күні ауданға әкім болып келгеніңізге бір жыл толды. Осы уақытта «Мынаны істедім!» деп көрсетерліктей нақты қандай ісіңіз бар? Аудандардағы жас әкімдердің бірісіз. Әдетте, жас басшылар бүгінгі қызметін ертең бір саты жоғарырақ тұрған баспалдаққа шығудың жолы деп қабылдайды. Сол үшін жастық жалынын аямай жұмыс істейді. Ақиқатты айтайықшы, бүгінгі жұмысыңызға өзіңіздің көңіліңіз тола ма?
Әкім мырза! Біздің мақсат - сын айту емес, сол айтылған сыннан қорытынды шыға ма деген үміт... Жоғарыда жазылған жағдайларға Сіз және ауданда басшылықта отырған басқа да азаматтар биліктің емес, халықтың көзімен қарап, әркім өзінің еліне деген жанашырлығын іс-әрекеттерімен дәлелдер деген үміттеміз. Бізде басшы көп болғанымен, ұлттың рухани әлемін кеңейту ісіне жаны ашитындар аз. Жергілікті әкімдердің қызметі бюджет қаржысын игеру, салық жинау, мемлекеттен бөлінген ақшаға жол жөндетіп, су тарту сияқты жұмыстармен шектеледі. Майқы би: «Хан ақылды, әділ болса, қарашасы ынтымақты, батыл болса, қара жерден су ағызып, кеме жүргізеді…» деген өсиет қалдырған екен! Өз құндылығын жоймай бүгінге жеткен өсиеттердің бірі! Бесқарағай ауданының рухани тұрғыдан жаңғыруы мәселесіне бүгінгі Сіз бастаған биліктің мән беріп отырмағаны байқампаз халықтың назарынан тыс қалған жоқ. Ауыл - ұлттың бесігі. Ендеше, еліміздің болашағы үшін қуатты ауыл керек! Ұлт ұлағатынан нәр алған ауылдардың перзенттерін әлі де ұзақ тербету қажет екендігін Сіз бен біздің естен шығармағанымыз дұрыс қой.

АВТОРДАН:
Бесқарағай ауданының бүгінгі тыныс-тіршілігін бізбен байланысқа шығып көмек сұраған оқырмандарымыздан жеткен ақпараттарды негізге алып және өзіміз көрген-түйгендерімізді сараптай отырып баяндадық.
Одақтың одағай саясаты салдарынан ана тілі мен ұлттық дәстүрінен ажырап қалған өңірге халықтың озық дәстүрі мен тілін құрметтеуге қабілетті, іскерлік қасиеті мол, өресі биік, ауылдың тұрмысы мен шаруасын жетік білетін, ең бастысы, ұлтына жаны ашитын азамат басшылық жасауы керек. Жоғарыда айтылған жағдайларды шешуге ұлттық дәстүрден бейхабар, ана тілінің «уызына жарымай», асфальт- та өскен Дәулет Батырбаев сияқты әкімнің қабілеті жетер ме екен?
Таяу уақыттарда «Семей таңы» және «Вести Семей» газеттерінің көшпелі редакциясы Бесқарағай ауданын аралап, халықпен кездесуді жоспарлап отыр. Кездесу биліктің қатысуынсыз, БАҚ пен бұқара арасындағы ашық әңгіме түрінде болады деп ойлаймыз. Ендеше, мақаланың жалғасын газеттің алдағы сандарынан күтіңіздер, ардақты оқырман!

Риза МОЛДАШЕВА

ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН: 2018 ЖЫЛДЫҢ ЕСТЕ ҚАЛАР ОҚИҒАЛАРЫ

Міне, сан қилы оқиғаларға толы 2018 жыл да тарих қойнауына өтіп барады. Санаулы күндерден соң Тәуелсіздігінің 27 жылын артқа тастаған Қазақ елі төл тарихының тағы бір жаңа парағын ашады. Жаңа жылдың табалдырығында тұрып, 2018 жылдың есте қалар кейбір оқиғаларына бір мәрте шегініс жасай кеткенді жөн санадық.

ЕЛЕКЕ САЗЫНАН «АЛТЫН БОЗБАЛА» ТАБЫЛДЫ

Шығыс Қазақстан облысындағы Тарбағатай өңірінің Елеке сазы қорымынан 2018 жылы жаңа «Алтын адам» табылды. Белгілі археолог Зейнолла Самашев жетекшілік еткен қазба жұмысы Қазақстан тарихының тағы бір ірі жаңалығын ашып, ұлттық тарихи қорымызды тағы бір құнды деректермен толықтырды.
Елеке сазы қорымы – біздің дәуірімізге дейінгі VIII-VII ғасырлардағы сақ кезеңінің адам қолы тимеген тарихи орны. Антропологтердің айтуынша, табылып отырған сүйек 17-18 жастағы жігіттікі. «Алтын бозбаланың» бойы – 160-170 сантиметр. «Онымен бірге жерленген жәдігерлер жақсы сақталғандықтан, сырт келбетін қалпына келтіруге мүмкіндік бар»,- дейді мамандар. «Алтын бозбаланың» киімі басынан-аяқ алтынмен апталған, мойнында оның биік әлеуметтік мәртебесі болғанын айғақтайтын бақыр бар және қорамсақ пен алтын қынға салынған қанжары да бірге жерленіпті.
Облыс әкімі Даниал Ахметовтің айтуынша, табылған жәдігерлер сол ерте дәуірде металл өңдеу мен зергерліктің бірегей технологиясы болғанын көрсетеді. Бұның барлығы Алтайдың адамзат өркениетінің ошағы, түркі әлемінің алтын бесігі болғанын тағы бір мәрте қуаттайды.

ЛЕНИНДІ МӘҢГІЛІК ЕЛ, КАРЛ МАРКСТІ ҚАЗЫБЕК БИ, ПОЛКОВНИЧИЙДІ БЕЙБІТШІЛІК ығыстырды

Өтіп бара жатқан жыл облысымызда ономастиканың оңға басқа жылы болуымен де есте қалатын болып тұр. Шығыс Қазақстандағы көптеген елді мекендер мен көшелерге жаңа атау берілді. Облыс орталығы Өскеменде Қаз дауысты Қазыбек би мен Шәкәрім атына көше берілуі рухани тұрғыдан оянудың белгісі емес деп кім айта алады?
2018 жылы Семейде Тәуелсіздік алғаннан бері көпшіліктің «көзіне күйік» болып жүрген «күн көсем» көшесі күлтөкпеге кетті.

АЙТА –АЙТА ЖАМАЛ АПАМЫЗДЫ ҚАРТАЙТҚАН АЛТАЙ

Өр АЛТАЙ! Төр АЛТАЙ! Асқар АЛТАЙ! Асқақ АЛТАЙ! Арғы–бергі етегі қазаққа пана болған АЛТАЙ! Ендеше, облыс әкімінің бастауымен, жергілікті халықтың қостауымен Зырян қаласы мен осы аттас ауданның Алтай болып ауысуына жасалған қадамды өтіп бара жатқан жылдың ерекше оқиғалары қатарында айтуымыз керек.
Сонымен, айта–айта Жамал апамызды қартайтқан АЛТАЙ тарихтағы өзінің заңды тұғырына қонды.

ОЙ мен ТОЙ

Шашылып той жасауды, сол елде туып-өскен, бұл күндері атағы жер жаратын ығай мен сығайларды тойға шақырып, «біздерде мынадай бар, мынадай бар» деп көрсетіп, мақтанып қалуды әдетке айналдырып алған басшылар да жоқ емес... Артқа салып отырған 2018 жыл да тойдан кенде болмады. Биыл тек біздің ШҚО ғана емес, республикамыздағы бірқатар аудандар өздерінің 90 жылдығын тойлады. 1928 жылы Қазақстан ОАК мен ХКК «Аса ірі бай шаруашылықтары мен жартылай феодалдарды тәркілеу және жер аудару туралы» декреті шығып, ауқаттыларды кәмпескелеу жұмысы белсенді жүргізілгені тарихтан белгілі. Голощекиннің геноциді қазақ ауылдарының қасіретіне айналғанына 90 жыл толды. Ұлтымыздың іскер тобы, яғни мықты кәсіпкерлерінің легі кәмпескеден қашып, туған жерден пана таппай шекара асқанына 90 жыл болды. Ендеше, осы қасіретті бастан кешкен ата-бабаны еске алудың орнына той жасатқан жыл да 2018 болып тұр.
Көңілімізде «той жасаймын» деп жыл соңында үстіндегі тәп-тәуір шекпеннің орнына жыртық күпі киіп қалған әкімдер жоқ па екен деген алаңдаушылық та барын жасырмаймын...

ЕРМАКТЫҢ ЕРЛІГІ немесе СӘЛІМОВ ЖАРАДЫ!

Семей қаласының әкімі «2018 жылы Семейдің 300 жылдығы тойланады. Қаланың тарихы Петр І шығыс жеріне және Ертіс өңіріндегі бекіністеріне қорған салу туралы жарлық шығарған 1718 жылдан басталады» деп даурыққан дарақылардың аптығын басты. Ермак Сәлімовтің 300 жылдықты тойламай, жай ғана Қала күнін өткізіп, 2018-ден өгізді де өлтірмей, арбаны да сындырмай аман-есен алып шығуын өз басым үлкен ерлік деп бағалар едім.
Ермак Сәлімов болашақта Семейдің жасына байланысты айтылар талай көлденең әңгімеге осы қадамымен нүкте қойды деп есептеймін. Тарихта таңбаланып қалар бұл оқиғаға «Ермактың ерлігі» деп ат қойсам, асыра сілтеп жібердің деп айыпқа бұйыра көрмеңіздер...

АЛТАЙ МЕН АЯГӨЗДЕ ИНСУЛЬТ ОРТАЛЫҒЫ АШЫЛДЫ

2018 жылдың маусым айында Алтай мен Аягөзде екі инсульт орталығы ашылды.
Елбасы ШҚО-да болған биылғы іссапарында тікелей телекөпір арқылы аймағымыздағы шалғай жатқан осы екі қаладағы инсульт орталығының ашылуын өз көзімен көрді. Алтай мен Аягөздің медицина мамандарымен тілдесіп, ауруханаларда қойылған соңғы үлгідегі жабдықтармен танысты. Халықтың денсаулығын жақсартуда өзінің тапсырмасын ойдағыдай орындап жатқан шығысқазақстандық дәрігерлердің жұмысына оң бағасын берді.

ӨСКЕМЕНДЕ РОБОТ ОТА ЖАСАЙДЫ

Биылғы Жолдауында Елбасы, әдеттегідей, медициналық қызмет сапасын арттыруға ден қою керегін баса айтқаны естеріңізде болар. 2018 жылы әлемде тұңғыш рет Өскемен қаласында нефрэктомия операциясы (бүйректі алып тастау) роботохирургия жүйесінде жасалды. Шығысқазақстандық хирургтер жаңа технологиямен бүйрекке жасаған теңдесі жоқ осы үш бірдей ота медициналық әдебиеттерге алтын әріптермен жазылуға лайық еңбек болып табылады. Италиялық профессор Стефано Джидаро жерлестеріміздің еңбегін алдағы ғылыми жұмысына арқау етпекші.
- Стефано Джидаро — Еуропалық урологиялық ассоциациясының белді хирургі. Дәл осындай кәсіби маманмен жұмыс істеу — біз үшін де үлкен мәртебе,- дейді өскемендік хирургтер.

САЯСИ САХНА немесе КАДРЛЫҚ ТАҒАЙЫНДАУЛАР

Өтіп бара жатқан жылы облысымызда бірқатар аудан басшылары ауысты. Атап айтқанда, облыс әкімі Даниал Ахметовтің өкімімен Көкпекті ауданы әкімі қызметіне соңғы 8 жылда Тарбағатай ауданы әкімінің орынбасары қызметін атқарған, 1968 жылы туған АСХАТ САЙДАХМЕТҰЛЫ СМАИЛОВ, Ұлан ауданының әкімі қызметіне ШҚО басшысының бұрынғы орынбасары, 1970 жылы туған НҰРЫМБЕТ АМАНҰЛЫ САҚТАҒАНОВ, Күршім ауданының әкімі лауазымына 1984 жылы Зайсан қаласында дүниеге келген, осыған дейін Ұлан ауданы әкімінің орынбасары қызметін атқарған ДУЛАТ ЗАЙСАНБЕКҰЛЫ ҚАЖАНОВ тағайындалды.
Айтпақшы, 2015 - 2016 жылдары Шығыс Қазақстан облысы әкімінің аппараты басшысы, 2016 - 2017 жылдары бір жылға толар-толмас уақыт облыстың бас шаһарын басқарған ЕРЛАН ҚАПАРҰЛЫ АЙТМҰҚАШЕВ елге қайта оралды. 2017 жылы қызметтен кетерде біздің әріптестерге: «Бұл оңай шешім болған жоқ, отбасындағы жағдайларға - егде жастағы әкемнің сырқаттанып қалуына байланысты. Менің борышым - қазір оның жанында болу...»- деп қызметтен кету себебін түсіндірген 1970 жылғы Павлодардың тумасы Ерлан Қапарұлы Айтмұқашев 2018 жылы облыс әкімінің бірінші орынбасары қызметіне тағайындалды.
Өтіп бара жатқан жылдың тағы бір жаңалығы - Өскеменге жаңа әкімнің тағайындалуы... Бұл тақырыпқа жеке тоқталу қажет деп ойлаймыз.

РИДДЕРДЕГІ АТЫ ШУЛЫ ЖОЛ АПАТЫ немесе ӨСКЕМЕННІҢ ӘКІМІ

Еске сала кетейік, өткен жылдың сәуір айында риддерлік 19 жастағы бозбала көлік астына түсіп, жол апатынан ажал құшқан еді.
Кейінірек белгілі болғандай, оқиға кезінде көлік тізгінінде Риддер қаласы әкімінің орынбасары Бауыржан Құрманбаев, ал қасында Өскеменнің әкімі Қуат Тұмабаев отырыпты.
«Оқиғаға қатысы бар шенеуніктердің ісі Әдеп кеңесінде қаралды. Өскемен қаласының әкімі Қуат Тұмабаевқа осындай жағдайдан кейін жоғары басшылық қызметте қала алмайтынын, оған моральдық құқығы жоқтығын, өз еркімен жұмыстан кету туралы арыз жазуы керек екенін айттым. Сондықтан алдағы уақытта облыс орталығы Өскемен қаласына жаңа әкім тағайындалады»,– деген Даниал Ахметовтің мәлімдемесінен кейін көп кешікпей облыстың бас шаһарына жаңа басшы тағайындалды.

Сонымен, 2018 жылдың тамыз айында Өскемен қаласының әкімі орынтағына отырған Жақсылық Омарды біздің аймақтың халқына егжей-тегжейлі таныстырып жату артық болар.

1980 жылы Алматы облысы Алакөл ауданында дүниеге келген. Шығыс Қазақстан облысындағы қызметін 2009 - 2010 жылдары Бердібек Сапарбаевтың көмекшілігінен бастап, 2013 жылдан 2016 жылға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары, 2016 жылдан 2018 жылдың тамыз айына дейін Алматы облысы әкімінің орынбасары болып қызмет етті.
«Тұмабаев тұтылды» деп бір серпілген халық енді: «Жақсылық қандай жақсылық жасар екен?»- деп күтуде. Жаңа лауазымға тағайындалғанына небары төрт айдай ғана уақыт болған Жақсылық Мұқаш әзірше өскемендіктерді елең еткізерліктей ештеңе жасай қоймаған сияқты.
Жергілікті халық амбициясы көп азамат Жақсылық Омар үшін Өскеменнің әкімі лауазымы қызметтік баспалдақтың кезекті өсу сатысы дейді... Кім білсін?.. Уақыт көрсетер...

СЕМЕЙДЕ ЫСТЫҚ СУ ЖЫЛ БОЙЫ БЕРІЛЕ БАСТАДЫ

2018 жылды ой таразысына салып сараптағанда еске түсер тағы бір жаңалық – Семейде соңғы ширек ғасырдан бері жаз бастала көзден бұлбұл ұшатын ыстық судың жыл бойы үздіксіз берілуі.
Семейліктердің көкейіндегі бүгінгі сауал: «Бұл үрдіс 2019 жылы жалғасып, алдағы жазда да ыстық су болар ма екен, әлде тағы да «Аристонға» арқа сүйейміз бе?»
Ардақты ағайын! Өткен жылдың есте қалар ерекше оқиғаларын осылайша тізбектеген болдық.
Әрине, 2018 жылы еліміздің өмірінде де, Шығыс Қазақстанда да жақсы жаңалықтар мен айтулы оқиғалар көп болды. Елбасының: «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында айтылғандай, ұлттық мүддемізді, рухани санамызды жаңғырту мақсатында ел көлемінде ауқымды жобалар жүзеге асырылды. 2018 жылдың қараша айында Елбасының тағы бір құнды еңбегі - «Ұлы дала елінің жеті қыры» атты мақаласы жарыққа шықты. Бұл мақаланы халық алдыңғы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты еңбекті нақты іске асырудың картасы деп қабылдады.
2018 жылдың 5 қазаны күні Мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына «Қазақстандықтардың әл-ауқатының өсуі: табыс пен тұрмыс сапасын арттыру» атты кезекті Жолдауын жариялады. Дәрігерлер мен мұғалімдерге, қарапайым халыққа қамқорлық жасаудың нақты тапсырмалары белгіленген бұл құжаттан зор қанағат алған қазақстандықтар келер жылдың табалдырығын үлкен үмітпен аттағалы отыр.
Жаңа 2019 жыл, Доңыз жылы жайлы сәуегейлердің жасаған болжамына назар аударсақ:
Еңбекқорлық – Доңыз жылының басты ерекшелігі екен. 2019 жыл бизнесті дамыту үшін де, қызметте өсу үшін де жемісті жыл болуы мүмкін.
Доңыз жылында шаңырақ көтеретіндер саны өседі деген болжам бар, ал бұл бала туу көрсеткішіне де оң әсерін тигізеді-міс. Болжам жаман емес.
Ендеше, ардақты ағайын, 2018 жыл жақсылыққа толы болсын! Елімізде тыныштық болсын, бизнестеріңіз өркен жайсын, қызметтік лауазымдарыңыз өссін, қыздарыңыз қызғалдақтай құлпырып, ұлдарыңыз ізгі армандарыңызды орындай берсін, ұрпақтарыңыз көбейсін!

Ізгі тілекпен, РИЗА МОЛДАШЕВА.

Меншік иесі: «Семей таңы – Вести Семей газеттері» ЖШС

Техникалық директор:Қайрат Жолобаев

Бас редактор: Ерзат Жанатұлы

           

Ескерту! Кез келген

материалды көшіру және жариялау

үшін редакцияның арнайы

рұқсатын алу қажет!

 

Телефон: 8-775-746-46-70,

8-707-372-57-00

Кеңсе тел.: 8-7222-52-36-57