АҚЫН МЕН ӘКІМ НЕМЕСЕ ҚАЛҚАМАНҒА ХАТ

Қалқаман бауырым, желтоқсан айының басында өзіңнің Өскемен қаласы ішкі саясат, мәдениет және тілдерді дамыту бөліміне басшылыққа келгенің жайлы жаңалық келіп жетті.
Білмеймін, бұл қаладан бақ табам ба,
Жабығып жүргендеймін жат ғаламда.
Тарылған көшелері тас қаладан
Тарыдай бір мейірім таппағанда,-
деп у-шуы басым мегаполистен шаршаған ақын тыныштық іздеп туған жерге жеткен шығар деп шамаладық.

Оқырмандарға таныстыра кеткен жөн болар, Қалқаман Айымғазыұлы Сарин 1978 жылы 2 қаңтарда қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Архат ауылында дүниеге келген.
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті – Елбасы Қоры сыйлығының лауреаты, Халықаралық “Шабыт” фестивалінің лауреаты, “Алтын қалам” әдеби сыйлығының жеңімпазы, “Арманымның бейнесі”,“Құс жолындағы керуен” атты жыр жинақтарының авторы. Өскеменге келгенге дейін Шалқар радиосының директоры қызметін атқарған.

Жасыратыны жоқ, аз уақыт шымқаланың бас мұғалімі болып жұмыс істеп қайтқан Абайдың Ақерке Абылайхан атты қызының Өскеменге білім саласын басқаруға келгенін мансапты мақсат еткен адам үшін қалыпты жағдай деп қабылдағанымызбен, шығармашылық ортадан шалғайдағы, орысша сөйлегенде орыстардың өзіне шаң қаптырып, қазақшаға келгенде тегіс жерде сүрінетін шенеуніктердің қатарын өзіңнің толықтыруың таң қалдырды.
Өкінішке орай, Өскемен соңғы жылдары үлкен тақтан үміткер мансапқор жастардың сынақ алаңына айналып кетті. Облыс орталығына басшылық жасаған әкімдердің қылығын көргенде «Әндіжанда бір әпкем бар, бұдан да өткен сорақы» деген сөз тілге жиі оралатын болып жүр... Жақсылық Омарға дейін облыс орталығына басшылық жасаған бір әкім мотоциклмен жұмысқа келіп, грейдердің тізгініне отырып қар тазалап, Қабанбай батырдың жансыз мүсініне мініп алып ескерткіш жуғаннан басқа жұмыс тындырмай, әйтеуір, кетті...

Бүгінгі әкім Жақсылық Омар да біздің аймақ халқына бұрыннан таныс. 1980 жылы 28 қыркүйекте Алматы облысы Алакөл ауданы Үшарал ауылында дүниеге келген. 2001 жылы Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетін тамамдаған. Қазақстанның шығысына Бердібек Сапарбаевпен бірге келген кадрлардың бірі. 2009-2010 жылдары Шығыс Қазақстан облысы әкімінің көмекшісінен бастаған лауазымы облыстық ішкі саясат басқармасы басшысының орынбасары, басшысы, облыстық мәдениет басқармасының басшысы болып жалғасып, 2013 жылғы 27 мамырда Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары қызметіне тағайындалған болатын.

Көпшілік байқап отырған болар, біздің аймақта Жақсылық Омардың мансабы жыл сайын емес, ай сайын өсуде болды. 2016-2018 жылдар аралығында Алматы облысы әкімінің орынбасары қызметін атқарып, 2018 жылдың тамыз айында Өскемен қаласына басшы болып қайта оралды. 

Ақиқатын айтуымыз керек, Жақсылық Омар жайлы да шығысқазақстандықтардың пікірі әр алуан. Қол астындағы қызметкерлерге жайсыз, көңіліне жақпағандардың соңына түсіп, өш алудың шебері деген пікір көп. Таяуда Жақсылықтың Өскеменнің екі әйелін жанжалдың ортасына айдап салғаны жайлы шу шықты. Әкімнің командасы әлеуметтік желіде тараған бұл хабарды жалған деп жоққа шығаруға тырысқанымен, Жақсылық Омарды білетін көпшіліктің көңілінде дәл солай болғанына күмән болмағанын байқадық... Жарнаманы жаны сүйетіні жайлы да халық көп айтады. Ол пікір негізсіз де емес сияқты. Алматы облысы әкімінің орынбасары болып жүргенде «Асар» авто-еріктілер қозғалысын құрып, мүмкіндігі шектеулі алғашқы жолаушыны Жақсылық Омардың өзі сұраған жеріне жеткізіп бергені жайлы суреті қоса берілген ақпарат әлеуметтік желіні әп-сәтте аралап кеткен болатын. Өскеменде қоқыста жатқан Абайдың бас мүсінін 500 мың теңгеге сатып алуы жайлы ақпаратты да Жақсылықтың арзан жарнамаларының қатарына жатқыздық.
Айтпақшы, Жақсылық Омар ішкі саясат басқарамасына басшылық жасап тұрған шақта жасындай жарқ етіп, аққан жұлдыздай ағып түскен талантты ақын Рүстем Есдәулетовтің облыстық театрды басқарғаны көпшілікке белгілі. Ол:
Қашан сенен қазақы от көремін,
Шаршадым сұрағыма жауап іздеп.
Болмашыға ұлымас көкбөрі едім,
Өскеменім!-
деп аз өмір сүрсе де Өскеменінде қазақылықты көре алмай арманда кеткен Рүстем болатын... Сол Рүстемнің қадірін білмеген билік сенің қадіріңді біле қояр ма екен?..
Қалқаман бауырым! Адамзаттың мұңын жүрегіндегі елеуіштен өткізіп, халықтың қажетін жыр қылып сыртқа шығаратын АҚЫНДЫҚ атты бекзат өнер әркімнің еншісіне бұйырмаған. Сол сирек кездесетін қасиет бойына біткен өзің сияқты дарынды ұлдың мансаптың құлы болып, шіреніп тұрған шенеуніктің шекпенінің шетін көтеріп жүгіріп жүруі жараспайтын сияқты... Әлеуметтік желіде күнделікті атқарған жұмыстарын әспеттеумен әбігер болып жүрген бүгінгі биліктің өлең оқуға уақыты жоқ. Өлең жазу еріккенің ісі деп санайтын, романтикадан ада ортада орныңды таба алар ма екенсің... Бәлкім, бұл жоғары лауазымнан үміткер көңіліңнің алғашқы баспалдағы да болар. Алайда сенің Өскеменнің әкімінен әлдеқайда жоғары тұрған өз орның бар екені есіңде болсын! Халықтың билікке қояр талабы көп қым-қиғаш бүгінгідей уақытта, аса биік лауазым болмағанымен, жауапкершілігі көп қызметке келдің. Өз басым «Шымшық сойса да қасапшы сойсын» деген қағиданы дұрыс санаймын...
Ақын бауырым, мен өзіңнің өлеңдеріңді іздеп оқитын жырсүйер қауымның бірімін. Марқұм Фариза Оңғарсынованың сенің өлеңдеріңе жоғары баға бере отырып, саясаттағы сайқалдықтан сақтандырғаны есіңде болар... Ендеше, Жақсылық Омардың сарай сауысқанына айналып кетпей, халық пен билік арасын жақындатып, елдің мұңын билікке жеткізетін шенеунік болуыңа тілектеспін!

Құрметпен, Риза АСАНҚЫЗЫ

«ҚҰРМЕТТІ АЗАМАТТАРДЫҢ» БӘРІ ҚҰРМЕТТІ МЕ?

Таяуда ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жыл соңында дәстүр бойынша министрлер, депутаттар мен әкімдердің омырауы түрлі орденге толатынын сынға алып: «Бірде-бір министр, депутат, әкім мемлекеттік наградасыз қалмаған. Барлығында орден бар. Әр бес жыл сайын олар орден алады. Ал жүз мыңдаған ұстаз бен дәрігерлер, журналистер, жұмысшылар мемлекет тарапынан марапатсыз қалып жатады. Олар басқалардан аз еңбектеніп жүрген жоқ қой. Сондықтан олар да назардан тыс қалмауы керек»,- деді.

Мемлекет басшысының айтқанын тыңдап отырып, еріксіз бас шұлғисыз. Мемлекеттік марапаттарды айтпағанның өзінде бүгін қай ауыл, қай қалаға барсаңыз да жай адам жоқ... Екінің бірі - «Құрметті азамат». Лайықтыларға марапат беруге қарсы емеспіз. Керісінше, айналамыздағы адамдардың арасында құрметтілері, абыройға лайықтылары көп болып жатса, неге қуанбасқа... Өкінішке орай, сол «құрметтілердің» қатарында мұғалім, дәрігер, көпбалалы ана жоқ. Әкім, депутат, сол елде туып-өскен ақын, жазушы, әнші, күйші... Елең еткізер ерекше еңбегі жоқ «құрметті азаматтардың» көбейіп кеткендігі осы атақтың құнын түсіріп жіберді...
Соңғы кездері әкімдер мен мәслихаттар «Құрметті азамат» атағын базардан сатып алып, мерейтойларда иыққа жабатын шапанның дәрежесінде пайдаланып жүргенін де байқап жүрміз. Ендеше, ондай «Құрметті азамат» атағының қаншалықты беделі бар? Аталған мәселеге байланысты ел ішінде туындап жатқан өкпе-реніш те аз емес.
Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 23 қаңтардағы «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңының 6-бабы 1-тармағының 12-2-тармақшасына сәйкес, облыстық мәслихатта бекітілген ереже бар. Сол ереже талаптары бойынша, бір жылда «Құрметті азамат» атағын беру облыс бойынша 5 адамнан, ал қала мен аудандарда 3 адамнан аспауы тиіс. Ережеде осылай деп тайға таңба басқандай жазулы тұр. Қандай жағдай болса да, осы талап сақталуы тиіс. Ашығын айтқанда, аталған ереже талаптарын елдегі атқамінерлер құлағына да қыстырмайтын сыңайлы. Келген-кеткен қонақтарға да, лайықты мен лайықсызға да «Құрметті азамат» атағын ала жүгіру әдет болып кетті. Біздің ойымызша, ереже талаптарының сақталмауының басты себебі - аталған құжаттың әділет басқармасында ресми түрде тіркелуге жатпайтындығы. Ереже бойынша, аталған атаққа үміткерді еңбек ұжымдары, саяси партиялар мен қоғамдық бірлестіктер ұсына алады. Алайда бірқатар өңірлерде лайықтыларды таңдауда халықтың пікірі ескерілмей, бұл атақ халық қалаулыларының өздерінен аспай отырғандығы байқалады. «Құрметті азамат» атағына ұсынылған адамның мінсіз беделі, кәсіби тұрғыдан алғанда жетістіктері, тұрып жатқан өңірінің экономикасын дамытуға қосқан үлесі ерекше назарға алынып, абыройын қоғам мойындаған тұлғаға берілуі керектігі белгілі. Қалай ойлайсыздар, әлгі «құрметті азаматтардың» барлығы сол ауданның немесе қаланың тұрғындары арасында беделді ме? Сіздерді қинай бермей, жауабын өзіміз-ақ берейік. Құрметтемек түгілі олардың көпшілігін халық жыға танымайды да.
Шырайлы шығыстың шекарасына жақын орналасқан аудандардың бірінде тұратын оқырмандарымыздың бірінен осы «Құрметті азамат» атаған беру мәселесіне орай хат келіп түсті. Сөзін: «Лайықты адамдарға лайықты құрмет көрсетілуі тиіс!»- деп бастаған хат авторы құрметті атақ биліктегілердің көңілін тапқандарға беріліп жүргенін қынжыла баяндап, бұл марапаттың мағынасы, тәрбиелік мәні жоғалып бара жатқанын айтады. Айтпақшы, аудандық мәслихаттың сессиясында бекітілген атақты халыққа көрсетпей, жасырып беру үрдісі де бар екендігін осы хатты оқып білдік. «Атақ халықтың көз алдында беріліп, БАҚ арқылы жарыққа шығарылуы керек» деген оқырман ойына біз де қосыламыз.
Редакция поштасына келіп түскен осы хат бойынша аудандық мәслихатқа ресми түрде сауал жолдадық. Аудандық мәслихат хатшысынан келген жауапты басшылыққа алып, аталған мәселеге байланысты біраз журналистік зерттеу де жасап көрген едік.
Сонымен, аталған ауданда 2017 жылы құрметті азамат атанғандардың қатарында екі мәслихат депутаты, 2019 жылы тағы да екі депутат бар болып шықты. Екі жылда осы атақты алған алты адамның төртеуі - депутат. Біреуі мәслихат хатшысының өзі... Арасында ішкі істер органының ардагері мен 90 жасқа толған ұстаз ана да бар екен. Бүкіл саналы ғұмырын ұрпақ тәрбиесіне арнаған, ұлдарын ұяға, қыздарын қияға қондырған ардақты ананың бұл атаққа лайықты екендігіне еш қарсылық айта алмаймыз.
Бізді ойландырған мәселе - аудандық мәслихаттың 13 депутатының бесеуі «Құрметті азамат» екен. Естеріңізде болса, үстіміздегі жылдың ақпан айының 25-і күні өздерінің өтініш-тілектерін айту үшін көпбалалы үш ана осы ауданның бұрынғы әкімінің ресми қабылдауына барады. Ауданның өздері сияқты басқа да тұрғындарымен бірге жазылып, кезегі келгенде кірген екен, өкінішке орай, өтініштеріне құлақ аспағандары өз алдына, аудан әкімі мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығының басшысы айғайлап, әкімшіліктің ғимаратынан аналарды сүйреп шығарып жіберген. Бұдан кейін құқығымыз тапталды деген аналар аудандық прокуратураға шағым да түсірген болатын.
Шекараға жақын жатқан осы өңірдегі халық қалаулылары! Аудандағы әлеуметтік ахуалдың асқынып тұрғанын сіздер білмесеңіздер, редакцияға келіп түсіп жатқан хаттар легінен біз байқап отырмыз. Бірақ сіздердің өз араларыңызда «Құрметті азамат» атағын бөлісуден сайлаушылардың проблемаларына құлақ асуға уақыттарыңыз жоқ сияқты... Ау, депутат мырзалар, ар-намысы аяққа тапталған аналарыңызға қорған бола алмай дәрменсіздік көрсеткен халық қалаулыларына «Құрметті азамат» атағының жүгін арқалап жүру ауыр емес пе? Аналарға араша түсе алмаған күні мандатты да, атақты да әкімнің үстелінің үстіне қойып кетулеріңіз керек еді ғой...
Әлеуметтік желіден оқыған мына бір оқиға ойға оралып отыр. Грозный қаласындағы мешіттердің бірінде 20 жылдан бері ақысыз-пұлсыз еден сыпырушы болып еңбек етіп жүрген Хамсат Жанаралиева деген кейуанаға «Шешенстанның Құрметті азаматы» атағын елдің басшысы Рамзан Қадыров барып өз қолымен тапсырыпты. Еден сыпырушы әйел... Және қыстың суығы мен жаздың ыстығындағы жұмысын бір тиын жалақысыз, Құдай үшін, мешітке келуші жамағат үшін тегін атқарған...
Жоғарыда айтып кеткен шешеннің Хамсат кейуанасы мен таққа мінсе – төмендегі елді көрмей, атқа мінсе – аяғының астындағы жерді сезбей «аспанда» жүрген депутаттарды өзара салыстырып көрейікші... Осылардың қайсысы «Құрметті азамат» атағына лайықты? Біздің ойымызша, таразының басын Грозныйдағы еден сыпырушы кейуана басып кетеді-ау...

Риза АСАНҚЫЗЫ

БЕРІЛГЕН КӨШЕ ТҰЛҒА ДӘРЕЖЕСIНЕ ЛАЙЫҚ ПА?

Семей қалалық ономастикалық комиссиясының назарына!

Ономастика саласында жұмыс мүлде тоқтап тұр десек, қиянат болар, соңғы жылдары атқарылған істердің бар екендігін мойындауымыз керек... Қайым Мұхамедханов пен Мәңгілік Ел көшелерінен өтіп, Әлихан Бөкейханов ескерткішінің жанына барып тоқтаған адам кейінгі жылдары Алаштың отаны болған Семейде шешімін тапқан жақсы өзгерістердің бір парасына куә болары анық.

Елбасының «Бұл мәселеде тізеге салуға болмайды, мұны байыппен қарап, ақылмен шешіңдер» деген тапсырмасын да түсінеміз. Ұлтаралық қатынас өткірдің жүзіндей қылпылдап тұрған заманда әкімдердің бұл түйткілден «өгізді де өлтірмей, арбаны да сындырмай» алып шығуға тырысатыны да белгілі. Елдің бірлігі мен Тәуелсіздігіміздің тұтастығы сынға түскен уақытта жеті рет өлшеп, бір рет кесудің де қажеттілік екендігіне дау жоқ...
Ұлт мәселесіне келгенде қызбалыққа емес, салмақты ойға жүгінген дұрыс десек те, ашығын айтуымыз керек, жасқаншақтаумыз.
Ұлыларымызды ұлықтау мәселесіне келгенде, жас күнінде таяқты көп жеп, соққыдан беті қайтқан баладай, үрейден, жалтақтықтың синдромынан әлі де толық арыла алмай жүргенімізді де мойындауымыз қажет. Әсіресе ардақтыларымыздың есімдерін адам аяғы сирек басатын қысқа, шеткері көшелерден көргенде «Іш қазандай қайнайды, күресерге дәрмен жоқ...» дейтін күйді бастан кешіп жүрміз... Тұлғамыздың есімi көшеге беруге лайық шығар, ал көшенiң өзi сол тұлғаның дәрежесiне лайық па? Асылдарымызды әспеттеп атаған сол көшелердiң бiрi тар, бiрi шолақ, бірі адам аяғы сирек басатын шеткері жақта. Ірілеріміздің есiмiне тек үлкен көшелер мен даңғылдар лайық екендігін ескере бермейміз. Мысалы, ұлт көсемі Әлихан Бөкейханов құрметіне көше беру кезінде қаладан шеткері жатқан Комсомол кентін кім таңдады екен деген сауалдың көпшілікті мазалап жүргеніне көп болды...
Семей қалалық ономастикалық комиссиясының назар аударуын қажет ететін мұндай жағдайлар аз емес. Мысалы, қазаққа Абайдай дананы сыйлаған дала данышпаны, аға сұлтан Құнанбайға Семей қаласының орталығынан көше беру жайлы бір топ ұлт жанашырлары тарапынан ұсыныс жасалған болатын. Сол ұсыныс хаттың тағдыры бүгін қандай күйде? Құнанбай тек қазақтың ұлы ақыны Абайдың әкесі ғана емес, дала дәстүрін берік ұстанып, өз қол астындағы ел қамын «қалт етпей күзеткен» ұлт қайраткері, би, аға сұлтан болған ірі тұлға, сөзге жүйрік, өткір тілді шешен, көреген, көсем болған. Ендеше, қазақтың Құнанбайына Семейден бір көше беру жайлы ұсыныс ономастикалық комиссияның қоржынында ашылмаған күйі ұмыт болып, жатып қалмаса деген тілегіміз бар.
Семей ұлт азаттығы жолында бастарын бәйгеге тіккен Алаш азаматтарының асқақ армандарына қанат байлаған қала десек те, ардақтыларымызға лайықты құрмет әлі де жеткіліксіз... Солардың бірі БІЛӘЛ СҮЛЕЕВ - 1930 жылы құрылған Семей педагогикалық институтының тұңғыш ректоры. Ректорлық қызметте жүргенде қамауға алынып, 1932 жылы 5 қыркүйекте босатылып, жан сауғалап Мәскеуге кетуге мәжбүр болады. Екі жыл Мәскеудің өндіріс орындарында, мәдени-ағарту саласында қарапайым қызметтер атқарады. 1937 жылдың соңында екінші рет қамауға алынып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болған Біләл Сүлеев тарихтан әлі де лайықты бағасын ала алмай отыр. Ендеше, Біләл Сүлеевке Семейден бір көше беретін кез келді.
Семейде «Алаш» партиясы мен Алашорда қозғалысы жетекшілерінің бірі, қоғам қайраткері, математик, ұстаз ӘЛІМХАН ЕРМЕКОВ атында да әлі көше жоқ. Математика ғылымынан профессор атағын алған тұңғыш қазақ. 1905 жылы Семей ерлер гимназиясын бітірген. 1917 жылы өткен Семей облыстық қазақ съезіне қатысып, президиумының хатшылығына, кейін съезд шешімімен Семей облыстық қазақ комитетінің мүшелігіне сайланады. Халел Ғаббасов екеуі Семей облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары болады. Әлімхан Ермеков Орыс географиялық қоғамы Семей бөлімшесіне мүше болған. Ғалым М.Ескендіровтің «Алаш Орда» министрлері» (2008) атты кітабында: «Әлімхан Ермековтің тарихи зор еңбегінің бірі – Қазақ автономиясы шекарасының біртұтастығын жанқиярлықпен қорғауы. Осы орайда 1920 жылы 17 тамызда В.И.Лениннің төрағалығымен өткен қазақ өкілдері қатысқан Халық комиссарлары кеңесінің мәжілісінде Қазақ автономиясы туралы мәселе қаралғанда, Қазақстанның жағдайы туралы Ә.Ермеков баяндама жасайды. Онда ол жер, Қазақстанның шекарасы туралы мәселелерді қамтып, өктемшіл, озбыр, отаршылдық пиғылдағы өкілдермен қызу айтысқа түсіп, өз пікірін тиянақты, жан-жақты, бұлтартпас дәлелдермен қорғап шығады. Нәтижесінде кезінде қазақтардан тартып алынған Каспийдің теріскей жағалауындағы ені бір шақырымдық және Ертістің сол жағалауындағы он шақырымдық ұлан-ғайыр жер Лениннің тікелей қолдауымен Қазақ еліне қайтарылады»,- деген тарихи мәлімет бар.
Әлімхан Ермеков, саяси жұмыстармен қатар, білім беру саласына да көп еңбек сіңірген ұлт қайраткері. Қарқаралыда мектеп пен педагогикалық техникум ашқан Әлімхан Ермеков 1925 жылы Семейде қызмет атқарған. 1929-1930 жылдары Алаш жетекшілерін қуғындау басталғанда тұтқынға алынып, соңынан бостандыққа шығарылады. Қуғын-сүргінде жүріп, «Ұлы математика курсы» оқулық кітабын жазғанын біреу білсе, біреу білмес. Әлiмхан Ермеков 1937 жылдың күзiнен 1938 жылдың наурызына дейiн, тұтқынға алынғанша, Мәскеуде Куйбышев жоспарлау институтының математика кафедрасының меңгерушiсi қызметiн атқарған.
Көрнекті мемлекет және қоғам кайраткері СМАҒҰЛ СӘДУАҚАСОВ та есімі елеусіз қалып келе жатқан тұлғалардың бірі.
Смағұл Сәдуақасовтың өз ұлтының тәуелсіздігі жолында атқарған еңбегі ұшан-теңіз. Әрине, С.Сәдуақасов жайлы талай ғылыми еңбектер жазылды, тарихта мүлде ұмыт қалды деп айтуға болмас. Дегенмен Семейде бір көшені Смағұл Сәдуақасовтың атына беру тұлға рухына жасалған құрмет болар еді. Смағұл Сәдуақасов Мәскеуде 1920 жылы 12-18 қыркүйек аралығында өткен Күншығыс ұлттары жастарының I конференциясына өкіл болып барып, қазақ жастарының атынан сөз сөйлеген. 1920 жылы Қазақ АКСР-і Кеңестері ОАК-нің мүшесі және Қазақ ОАК-нің саяси хатшысы қызметінде болды. Қайраткер сол жылдары Қазақ жерінің тұтастығына қатысты жұмыстарға белсене араласты. 1921 жылы Семей облысын Сібір ревкомының қарамағынан Қазақ АКСР-і құрамына ауыстыру ісіне басшылық етті. Ақмола мен Семей 1921 жылдың 1 қаңтарынан Қазақстанға қайтарылуы тиіс болса да, бұл мәселе уақытында орындала қоймайды. Омбыдағы Сібір басшылары мерзімді соза берді. Құрамында Смағұл Сәдуақасов бар қазақтың сол замандағы ұлтына жанашыр зиялы тобы алған бағытынан қайтпады.
1921 жылы 2 ақпанда Смағұл Сәдуақасұлының қолы қойылған «Семей, Ақмола, Торғай, Орал губернияларына қарасты бос жерді еңбекші қазақ халқына қайтарып беру туралы Декрет» жарияланды. Смағұл Сәдуақасұлы - ұлт мүддесі жолында Голощекинмен ашық күрескен қайраткер. С.Сәдуақасұлының Қазақстанда өндірісті дамыту, биліктегі шовинистерден арылу, оқығандарға жағдай жасау, халықты шын теңдікке жеткізу тұрғысындағы ұстанымы билікке ұнамағандықтан, саяси қызметтен қуғындалады. Алайда ұлт мүддесі жолында күресін тоқтатпаған азамат та «халық жауы» аталғандардың тізімінің ішінде болғаны белгілі.
Міне, осындай ардақты ұлдарымыздың есімдері елеусіз қалып, Тәуелсіздіктің елең-алаңында қазаққа қарсы пиғылын жасырмай, кітап етіп шығарып, ата жұртына тайып тұрған Морозов сияқтылардың құрметіне көзі тірісінде көрнекті көшелерімізді атап, масқара болып жүрміз. Бұл жағдайларды бұрын да бірнеше мәрте көтергенбіз, тағы да қайталауға мәжбүр етіп отырған түйткілдерге ономастикалық комиссияның әлі күнге мән бермей келе жатқаны өкінішті.
Айта–айта тілімізді қотырға айналдырған тағы бір жағдай - Семейдегі Ғылым Елемесов атындағы көше. 2004 жылдың 13 ақпаны күні бұрынғы Красногвардейская көшесі Семей қаласы әкімінің және қалалық мәслихатының біріккен № 285-16 шешімімен Ғылым Елемесов көшесі болып өзгертілген болатын. Қаланың орталығында орналасқан осы көшеге атын берген Елемесов деген кім? 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы кезінде республиканың Бас прокуроры болып қызмет атқарып жүріп жастарымызды жазықсыз жазалағандардың бірі, Көкшетау өңірінің тумасы. Елемесовтің Семейге қандай қатысы бар деген сауалға жауап - ертеректе қаламызда жарты жылдай уақыт прокуратураның қатардағы қызметкерлері болған көрінеді.
Ономастикалық комиссия құра-мындағы ұлтын сүйетін азаматтар мен азаматшаларға айтарымыз - біздің осы көшенің атауын ауыстыру жайлы мақаламыздың газетте жарияланғанына да екі жылдан асты, содан бері 1986 жылы желтоқсанда талай жастың қанын мойнына жүктеген Елемесовке берілген көшенің атауын өзгертуге әлі қадам жасалған жоқ. Бұл көше елемесовтерден жазықсыз жапа шеккен Халық қаһарманы Қайрат Рысқұлбеков көшесімен түйісіп жатқанын да ескерусіз қалдыруға болмайды.
Ұлттық мүдде жайлы анда-санда есіне түскенде айғай салып қоятын қоғам белсенділері, ұлтшыл азаматтар тарапынан қозғау болмаса, билік әлі де басқа ұрған танадай мең-зең күйде жүргендей... Ономастикалық саясатты сауатты жүргізуде көңілге қонымды, ақылға сыйымды жүйелі жұмыс әлі де жеткіліксіз.
Семейдегі ономастикалық комиссия-ның құрамындағы отаншыл аза- маттар мен азаматшалар біздің бұл мақаламызды тарихы Алаш ардақ-тылары негізін салған «Сарыарқадан» басталатын, әлі күнге ұлттың үні болып келе жатқан қарт басылымның тарапынан жасалған ұсыныс деп қабылдар және бастама елеусіз қалмай, оң шешімін табар деген үміттеміз.

СЫНАҒАН ЕДІК....

Шырылдап шындық іздеген халықтың елдегі атқарушы билік тарапынан жіберіліп жатқан келеңсіздіктерді айтып, редакциядан араша сұрауы - жиі кездесетін жағдай.
Хат авторлары, негізінен, өздерін мазалаған мәселелерді басылым арқылы облыс басшылығына жеткізуді, кемшіліктердің жөнделуіне ықпал етуімізді сұрайды. Редакцияға Бесқарағай ауданынан келіп түскен сондай хаттардың бір тобын негізге ала отырып газетіміздің 11 қаңтар күнгі №3 санында «Ащы... Бірақ ақиқат...» атты тақырыпта мақала жариялаған болатынбыз. Аталған ауданның тұрғындарынан жеткен деректерді баспаға түгел жариялайтын болсақ, бір емес, бірнеше мақалаға жүк боларлықтай екендігін де жасырмаймыз...
Сын мақаланы жазу оңай десеңіздер, қателесесіздер, ағайын! Ақиқаттың ақ жолынан аттамау - журналист мамандығы үшін басты қағида... Ендеше, оқырмандардан келіп түскен жағымсыз деректерді жарыққа шығарудан гөрі ел ішіндегі келеңсіз жағдайды шешуге қалай ықпал ете аламыз деген ой қашанда басым болады. Мақала жарық көргеннен кейін, байланысқа шығып, жазылған жағдайға орай аудандағы бүгінгі ахуалдан бізді хабардар етуге ниет білдіруші бесқарағайлықтар өте көп болды. Хабарласқандардың қатарында шын мәнінде туған жердің болашағына алаңдаушылардың аз емес екендігін байқап қуандық... Фактілерді бұрмалап, әкімдік пен редакция арасында жалған әңгіме таратып, жеке бастың мәселесін шешуге пайдаланып қалуға ниеттілер де болмай қалған жоқ...
Көпшілікті аудан әкіміне қарасты мекемелердің бірінде жасы сексенді алқымдап қалғанына қарамастан әлі күнге қызмет істеп жүрген ақсақалдың қылығы да таң қалдырғандай... Әрине, Семейде тұрып, аудандық бюджет қаржыландыратын мекемеден еңбекақы алып отырған қарияның жағдайын да түсінуге болатын шығар... Мақала жарық көргеннен кейін, аудан басшылығы мен ардагерлер бас қосқан жиында көнекөз қариядан жасына лайықты парасатты пікір мен салмақты сөз күткен халық ақсақалдың биліктің арасына түсіп шыр-пыры шыққан жүйесіз сөзін естіп, үлкеннен ұлағат алудың орнына түңілген сыңайлы.
Ау, ақсақал, жиында билікке адвокат болғаннан гөрі аудандағы тілдің жағдайын, ауылдар мен мектептердің Владимир мен Николайлардың құрметіне аталып, әлі күнге құлдықтың қамытын шешпей тұрғанын айтсаңыз, халық басқаша қабылдар ма еді...? Қартая білу де өнер. Қазына боп қартаю бар да, қазымыр боп қартаю бар... Соның қайсысына жататыныңызды өзіңіз білерсіз. Жүз жасаңыз!
Сондай-ақ аудандық мәслихаттың депутаттарына, «Нұр Отан» партиясының жергілікті белсенділері мен қоғамдық ұйым өкілдеріне де біздің тарапымыздан қояр сауалымыз аз емес: Рухани жаңғыру туралы Елбасының мақаласының шыққанына екі жылға таяп қалса да, аудандағы тілдің қолданылу аясы көрші мемлекеттің тілінде екенін байқамайсыздар ма? Сонда «Рухани жаңғыруымыз» не болды, «Ұлы даланың жеті қыры» не болды? Біз өзіміздің тілімізде сөйлемей отырып, кімге не үйретеміз? Бұл ауданда орысша білмейтін, түсінбейтін тұрғын жоқ. Ал қазақ тілінің проблемасы - айта-айта тізесі әбден шыққан тақырып... Жиналыстардың - орысша, іс қағаздарының орысша екендігін проблема етіп көтеріп, жастардың санасына саңылау жүгіртуге тым болмаса бір талпыныс жасадыңыздар ма? Тəуелсіздігімізге 27 жыл болды. Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындағы «ұлттық код» деген - қазақ тілі. Біздің тарихымыз ешкімнен де кем емес. Халқымыздың ешкімге ұқсамайтын озық салт-дәстүрі, ұлтымыздың ұлықтауға лайықты болмысы бар екендігін айтып көптің көкірегін оятуға талпыныс жасап көрдіңіздер ме?
Қайталап айтамыз, газет оқырмандарының белсенділігі осы мақала жарық көргеннен кейін ерекше болды. Бесқарағай аудандық мәслихатының депутаты, «Балке» шаруа қожалығының басшысы Оралбек Тоқашев редакцияға аудандағы бас көтерер азаматтың жүгін арқалап келіпті. Мақалада жазылған жағдайлардың ақиқат екендігін, дегенмен ауданның жас басшысын аяқтан шалмай, алдағы уақытта көп болып көмектесіп, орын алған кемшіліктерді жөндеуге халық болып атсалысу қажет екенін айтты. Оралбек Нұрмұханбетұлымен болған әңгімеден кейін ел ішіндегі бірлікті ойлай жүретін, берекені бағалай білетін азаматтың да бар екендігін көріп қуандық.
Ел мен жердің болашағына өз перзенттерінен артық жаны ашитын, оның қыры мен сырын жергілікті халықтан артық білетін әкім болмайды.
КЕШЕ ТОҚСЕЙІТОВ, БҮГІН БАТЫРБАЕВ, ЕРТЕҢ...
Біздің байқауымызша, Бесқарағайдағы бүгінгі келеңсіздіктердің негізі, Ахмет Байтұрсыновтың «Аққу, Шортан һәм Шаян» атты мысалындағыдай, көрпені әркімнің өзіне қарай тартуында жатқан сияқты. Ендеше, бұл жерде жалғыз әкім кінәлі деп бір жақты пікір айтқаннан гөрі ортақ МАҚСАТ жолында ел мен жерге жанашырлық танытатын, ұлтымызды рухани тұрғыдан жаңғыртуды қызмет бабындағы МІНДЕТІМ деп түсінетін шенеунік те, туған жер алдындағы ПАРЫЗЫМ деп түсінетін перзент те аз болып отыр деген дұрысырақ болар.
АЛ БІРЛІГІ БЫТЫРАҢҚЫ ЕЛДЕ БЕРЕКЕ ҚАЙДАН БОЛСЫН...!?
Оралбек Нұрмұханбетұлы Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласын ел арасында белсенді қолдаушылардың бірі екен. Кәсіпкер депутаттың жанұялық ансамблі Бесқарағай ауданындағы ауылдық округтерді аралап өнер көрсетіп, ұлтымыздың озық дәстүрлерін насихаттап жүргенінен біз бұрын да хабардар болатынбыз. Бізбен болған әңгіме арасында аудан басшылығы, әкімдіктің ішкі саясат бөлімі тарапынан игі бастаманы қолдаушылардың аз екендігіне орай өкпесін де айтып қалды.
- Көп ұлтты Бесқарағай сияқты ауданды мекендеп жатқан түрлі этнос өкілдерінің өзара татулығы - тәуелсіз еліміздің тұғырының мықты болуының кепілі. Өзім орыс мектебінде оқып, осы тілде сөйлейтін ортада өстім. Біз кеңес деп аталатын кер заманның құрбаны болған ұрпақпыз. Бүгін мемлекеттік тіліміздің мәртебесінің жоғары болуы әрқайсымыздың қолымызда,- дейді Оралбек Нұрмұханбетұлы.
Орекең ауданның 90 жылдығын тойлауға да өзінің қарсы болғанын, бұл орайда азаматтық ұстанымын мәслихаттың кезекті сессиясында айтқанын да жасырмады. Ел басына қасірет әкелген сол жылдар жайлы:
- Голощекиннің геноциді біздің әулетті де айналып өтпеген. Нағашыларым анамның 5 жасында елдегі қысымға шыдай алмай Ресейге қоныс аударуға мәжбүр болған. Сол қасіретті жылдарды анамның айтқан әңгімелері арқылы жақсы білемін. Халқымыздың басына нәубет әкелген тарихтың осы қасіретті беттерін той жасап, көңіл көтеру арқылы еске алу кешегі ата-бабаларымыздың рухын сыйламау деп түсінемін,- дейді Оралбек Нұрмұханбетұлы.
Оралбек Тоқашев «Семей таңы» газетінде жарияланған мақалада көрсетілген сын бойынша аудан әкіміне барып ел арасында орын алған осы келеңсіз жағдайларды мәслихаттың депутаттары мен әкімдіктің жауапты мамандары бас қосып талқылауы қажеттігін және кемшіліктерді жоюға атқарушы және өкілетті билік өкілдерін бірлесе жұмылдыру жайлы ұсыныс жасағанын да бізге айта келіпті.
Ел арасында береке мен бірліктің кепілі - татулықтың бұзылмауының ұйытқысы болуға мүдделі азаматтардың бар екендігін көрген соң дайындап қойған «ащылау» мақаламыздың мәтінін жұмсартқанымызды да жасырмаймыз.
Бет қатталып жатқанда Бесқарағай ауданынан телефон соққан бейтаныс ақсақал аудан әкімінің Ардагерлер үйінде қарттардың басын қосып, алдағы жұмыс жоспарлары жайлы ақылдасқандығын қуана жеткізді. Мақалада көрсетілген тағы бір мәселе қызметтік пәтердің әділ бөлінуі жайлы болған еді. Редакциямен байланысқа шыққан тағы бір азаматша Молдажанов көшесі, 71-ші үйде тұратын Әлия Измаилованың екі бөлмелі қызметтік пәтер алуына да біздің газетте жарық көрген мақаланың ықпалы болғанын хабарлады.
«Бізге қашан келесіздер?» деп күтіп жүрген ағайынға айтарымыз - аудандарыңыздағы кемшіліктерді сырттан келіп ешкім жөндеп бермейді. Сондықтан билік пен бұқара арасында араздық болса жарастырып, пенделікке парасат биігінен қарап, адамгершілік пен сыйластық атты ізгі қасиеттер негізінде жұртты жұдырықтай жұмылдыруды Оралбек Тоқашев сияқты ел ішіндегі есті азаматтардың еншісіне қалдыра тұруды жөн көрдік. Ал ауданның бүгінгі ахуалы, мақалада айтылған сынның нәтижесі алдағы уақытта да редакцияның назарында болатынын естеріңізге сала кетеміз.
Бірлігің бекем болсын, ардақты ағайын!

Риза АСАНҚЫЗЫ

МАРАПАТҚА КІМ ЛАЙЫҚ ЕДІ?

Өтіп кеткен жылдың соңында Тәуелсіздік мерекесіне орай ШҚО Алтай ауданы (бұрынғы Зырян) әкімінің орынбасары Жанна Асқарова көктемгі тасқын кезінде танытқан батылдығы үшін «Құрмет» орденімен марапатталды. Оқырмандарға түсінікті болу үшін баяндай кетейік, өткен жылдың 31 наурызынан 1 сәуірге қараған түні аталған аудандағы Малеев ауылының тұрғындарын Бұқтырма өзенінің тасқынынан құтқару жұмыстарын ұйымдастырып жүрген аудан әкімінің орынбасары Жанна Асқарова әкімдіктің екі маманымен тасқын судың астында қалған.

«Түн ортасы болатын. Бұқтырманың ағысы өте қатты еді. Көлікте менімен бірге Малеев ауылдық округі әкімдігінің бас маманы Наталья Зайцева мен мектеп директоры Айгүл Башаева болды. Жүргізушіміз - Александр Хабаров деген кісі. Алдында ғана аман-есен өткен жер еді. Көлікті қап-қара тасқын шыр айналдырып әкетті. Бір кезде «Нивамыз» бір нәрсеге тірелгендей тұрып қалды. Айнала қап-қараңғы, судың гүрілінен басқа ештеңе естілмейді. Әуелде көмекке шақырып айғайлап көрдік, нәтиже шықпады. Бір кезде көлікке су кіре бастады. Аяқтан өрлеген су кеудеге жеткенде, өмірден күдер үзіп, отбасымызға хабарласа бастадық. Әкімдік өкілдері мінген көлікті су ағызып әкеткенін ауыл тұрғындарының біреуі байқап қалса керек. Соның дабылы бойынша «Урал» жүк көлігімен бір топ адам іздеуге шыққан. Үй-ішімізбен қоштасып жатқанда, басқа көліктің жарығы шалынды. Бізді іздеп жүрген шығар деген үмітпен телефонның шамын жағып, белгі беруге тырыстық. Сол әрекетімізден нәтиже шығып, іздеушілер бізді тауып алды. Талғат есімді жігіт көліктің терезесін теуіп сындырып, бізді кезекпен сыртқа шығарды. Олардың ісі нағыз ерлік еді. Өз бастарын тәуекелге байлап, бізді құтқарды»,- деп еске алады Жанна Асқарованың өзі.
Жасыратыны жоқ, Жанна Асқарова «Құрмет» орденін алғаннан бері әлеуметтік желі қолданушылары тарапынан әр қилы пікір айтылуда... Әкімнің орынбасарына жоғары марапат берілуін әділетсіздік деп наразылық білдірушілер өте көп. Шындығында да, Жанна Асқарова көлікте жалғыз емес еді, жанында тағы үш адам болды. «Кемедегінің жаны бір» дегендей, төтенше жағдайдың тұтқыны болған төртеуін де қатерден Талғат атты азамат құтқарып қалған. Түн қараңғылығына қарамастан тасқын суды жалдап, төрт адамды жағаға жаяу тасып, өлімнен құтқарып қалған жігіт нағыз ерліктің үлгісін көрсетті. Алайда жоғары марапат ерлік көрсеткен азаматқа емес, аудан әкімінің орынбасарына берілді...??? Осы жерде халқымыздың даңқты Батыры Бауыржан Момышұлы жайлы төмендегі әңгіме есімізге түскен еді.
Бірде Бауыржан Момышұлы пойызбен жол жүріп келе жатып, Еңбек Ері жұлдызын омырауына таққан бір кісімен сапарлас болыпты. Пойыз қозғалып, ұзақ жолға бет алған кезде Баукең:
– Ал енді таныспаймыз ба, бір үйге тіреу болғандай бой-сойыңыз бар екен, кім боласыз?– депті.
Баукеңнің сөзіне бейтаныс қазақ ыңырана жауап беріп:
– Кім екенімді көрмей отырсың ба? Герой боламын,– дейді.
Бұл жауап Баукеңе ұнамайды да, қатқылдау үнмен:
– Бұл Батыр атағын не үшін алдыңыз?– деп сұрайды.
– Жүз биеден жүз құлын алғаным үшін!– депті бейтаныс қазақ.
Сонда Баукең:
– Айғыр шапты, байтал тапты, оған сенің қандай қатысың бар. Герой атағын саған емес, жүз биеге жүз құлын таптырған айғырға беру керек еді. Текке мақтанып отырсың. Ал мына мен Москва түбінде – Волоколамск тас жолында қалың жауды жайратсам да, омырауыма бір де медаль таққаным жоқ. Бірақ халық қойған Батыр атағым бар!– деген екен.
Осы сөзді естігенде бейтаныс қазақ қорбаңдап, орнынан атып тұрып:
– Ах, Баукең екенсіз ғой, ағасы, менен бір әбестік кетті, кешіріңіз!– деп, Баукеңнің қолын алған екен дейді.
Қанша жерден жамандасақ та, озат малшыға орден беріп, жұмысшыдан «жұл-дыз жасаған» кешегі Одақтың үйренетін жақсы жақтары да аз емес еді-ау...

Риза МОЛДАШЕВА

Меншік иесі: «Семей таңы – Вести Семей газеттері» ЖШС

Техникалық директор:Қайрат Жолобаев

Бас редактор: Ерзат Жанатұлы

           

Ескерту! Кез келген

материалды көшіру және жариялау

үшін редакцияның арнайы

рұқсатын алу қажет!

 

Телефон: 8-775-746-46-70,

8-707-372-57-00

Кеңсе тел.: 8-7222-52-36-57