ШЫҒЫСТЫҢ БАС ШАҺАРЫ – ӨСКЕМЕН

Семей - Өскемен! Бір аймаққа айналған 20 жылдан артық уақыт ішінде Ертіс бойындағы ежелгі екі қала арасында барыс - келіс көбейгенімен, облыстың басшаһары жайлы біздің газетімізде көп жазыла бермейді. Оның себебі де түсінікті. Тұрғындарының басым бөлігі орыс тілді.

Өткен жылдың мамыр айында аймақтың бас қаласына 36 жастағы Қуат Тұмабаев әкім болып тағайындалды деген хабарды естігенде халық арасында, «Мата даңқымен бөз өтер, ата даңқымен қыз өтер» дегендей, «жас әкімнің топ бастайтын өз қасиеті барма, әлде әке даңқымен өтті ме?» деген сауалдың аз болмағанын да жасыру артық болар.

Қуат Тұмабаев  - «Приречное» агрофирмасының басшысы, Шығыс Қазақстан облыстық мәслихатының депутаты, есімі аймақ тұрғындарына жақсы таныс Мұхит Тұмабаевтың ұлы.

Әлқисса! Өскемен сияқты көп ұлтты, өндірісті қаланы басқару - тәжірибелі, жігерлі басшының ғана қолынан келетін шаруа. Ендеше, үлкен жауапкершілік жүгін арқалаған жас әкім қызметке кіріскелі қандай іргелі істі, күрделі шаруаны қолға алды? Облыс орталығында айтулы өзгеріс, селт еткізер серпіліс болды ма? Орда бұзар отыздың үстіндегі азамат ұйымдастырушылық, іскерлік қабілетін қалай байқатып жүр деген сауалдарға жауап іздеп, өткен жылдың қараша айында Қуат Мұхитұлымен байланысқа шыққан едік. Біздің қазақша сауалымызға Өскемен қаласының жас әкімі іссапарға кетіп бара жатқанын, екі аптадан кейін өзі хабарласатынын айтып, орысша жауап берді. Біз - қазақша, ол - орысша! Ардақты ағайын, жас шенеунікті сынап, тырнақ астынан кір іздеу мақсатынан аулақпыз. Оның үстіне Өскемен сияқты орыс тілінің қолданылу аясы басым ортада Одақтың тілінде сөйлеу қажеттілік болар деп көңіліміздегі көлеңкелі жайларға ерік бермей, өзімізді-өзіміз іштей жуып - шая бастадық.

Сонымен, уәделі уақытта Қуат Мұхитұлынан хабар болған жоқ. Сәл кейінірек өзін Әсем Қайратқызымын деп таныстырған баспасөз хатшысы байланысқа шығып, сұхбаттың сауалдарын жіберуді сұрады. Ал біз жас басшының қол астындағылар дайындап берген сөзін емес, шынайы әңгімелесу үстінде өзін танығымыз келген... Осы жерде өткенге сәл шегініс жасап, Өскемен қаласын кімдер басқарды деген сауалға жауап іздеп көрелік.

Қазақстан Тәуелсіздігін алғаннан бері Өскемен қаласында 16 әкім ауысқан екен.  Сан ұлттың өкілдеріне мекен болған өнеркәсіпті қалаға басшылық ету оңай іс емес. Шығыс Қазақстан облысының орталық қаласын ертеректе басқарған бірқатар әкімдердің есімдерін жергілікті тұрғындар ұмытып та қалған сыңайлы. Біз де олардың  барлығына тоқталып жатуды артық деп ойлаймыз. Дегенмен, қала тұрғындары Вера Сухорукованы қалаға басшылық жасаған әкімдердің ішіндегі жалғыз нәзік жанды ретінде, Амангелді Қажыбаевты Өскеменге басшы болған тұңғыш қазақ ретінде, Темірбек Қасымжановты Өскемен қаласына екі мәрте басшы болған бірден - бір әкім ретінде, Ислам Әбішевті қалаға қазақылықтың рухын әкелген басшы ретінде еске алады. Ал бүгінгі әкім Қуат Тұмабаев қала тарихына ең жас әкім ретінде енеді деп ойлаймыз.

Өскемен сияқты қаланы басқару - үлкен жауапкершілік және зор сенім. Қуат Мұхитұлының алдында әкім болған Ерлан Айтмұқашев өндірісті қаланы өркендетемін деп біраз әрекеттенді. Жұмысы жүйелі не жүйесіз болды деп үзілді – кесілді пікір де айтқымыз келмейді. Өкінішке орай, Ерлан Қапарұлының әкімдік дәурені көпке бармады. Бір жылға бір ай жетпейтін уақыт әкім тағында отырған Айтмұқашев қызметінен өз еркімен кетті. Түсініксіздеу түсініктемемен кетті. Жасы сексеннен асқан, нашар жатқан әкесін бағу үшін қызметтен кетуге өтініш бергені ел арасында талай қалжыңға тақырып болғаны да жасыратын жағдай емес...

Сонымен, сұхбат алудың сәті түспеген себепті Қуат Тұмабаевтың жұмысымен әлеуметтік желі арқылы танысуға мәжбүр болдық. Жаңа басшы келгелі өскемендіктер  өмірінде қандай өзгерістер бар? Ардақты оқырман, біздің бұл сауалымыз материалдық игіліктен гөрі рухани құндылыққа көбірек қатысты екенін түсінерсіздер. Оның себебі де жоқ емес. Өскеменнің ұзақ жылдар бойы (тіпті Тәуелсіздік алғаннан кейін де) алаш баласы ана тілінде нан сұрап ала алмайтын Ресейдің қаласы іспетті болып келгені белгілі. 2009 жылы Өскеменге қойылған Абай ескерткіші қандастарымызға қанат бітірді, «елім» деп еміренгеннің еңсесін көтерді. Қазақылықтың рухына қасқайып тұрған Қабанбай батыр ескерткіші қосымша дем берді. Сол күннен бастап екінші тынысы ашылған өндірісті шаһардың бүгінгі жағдайы қалай? Халық бірінші басшының аузына қарайды. Жас басшы ұлттың жоғын жоқтап, алдында әкім болған ағалары салып кеткен ізді қалай жалғап жүр?

Қуат Мұхитұлы 1980 жылы 30 қазанда Семей қаласында дүниеге келген. 2001 жылы  Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетін «Халықаралық экономикалық қатынастар» мамандығы бойынша, 2003 жылы Қазақ гуманитарлық-заң университетін «Құқықтану» мамандығы бойынша тамамдап, банкте, ҚР Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінің мемлекеттік қарыз беру және несиелендіру,  Инвестициялық саясат және жоспарлау департаменттерінде, Ұлттық кәсіпкерлер палатасы басқармасында лауазымды қызметтер атқарып, 2015 жылдың наурыз айынан ШҚО экономика және бюджеттік жоспарлау басқармасының басшысы, 2016 жылдың 15 қаңтарында Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары, 2017 жылдың мамырынан бастап Өскемен қаласының әкімі болып тағайындалды. Небары 36 жастағы азаматтың өмірбаян деректері САЛМАҚТЫ!

***

Сонымен, ВКонтакте, Одноклассники, Facebook, Twitter, mail.ru сияқты әлеуметтік желілерге Қуат Тұмабев деген сөзді тіркеп, ақпарат теруге кірістік:

«Өскемен қаласына әкім болған 3 күн ішінде 3 келі салмақ тастаппын. P.S. 100 күнде не болар екен...» деген алғашқы жолдарды Twitter парақшасына 3 маусым күні орыс тілінде («За 3 дня акимом Усть-Каменогорска потерял 3 кг в весе. P.S. Интересно, что будет на 100 день») бүгінгі кейіпкеріміздің өзі тіркеген екен.

«Өскеменге әкім болып жаңа тағайындалған Қуат Тұмабаев әлеуметтік желілердің белсенді қолданушысы сияқты. Ол қазір, өзінің жеке өміріне қатысты жаңалықтармен бірге, Өскемендегі проблемаларды, оларды шешу жолдарын да жазуды әдетке айналдырған»,- деп жазады sn.kz.

***

Өскемен қаласының жаңа басшысы Қуат Тұмабаевтың жұмыс пен спорттағы белсенділігі әлеуметтік желі қолданушылары назарынан тыс қалмаған сияқты. 5 маусым, дүйсенбі күні «Қуат Тұмабаев еңбек пен спортты қатар алып жүр» деген жолдарды оқыдық.

***

Ал шаһардың жас басшысының өзі: «Жұмысқа келе жатқанда велосипедпен кезекті 23 шақырым қашықтықта жол жүрдім» деген жолдарды Facebook желісіндегі парақшасына маусым айында жазып қалдырыпты. Алғашқы қызметке кіріскен бетте-ақ  Қуат Тұмабаев өзінің алдында болған қала басшысы Ерлан Айтмұқашевпен салыстырғанда белсенділігімен көзге түскен сыңайлы.

***

«Өскемен қаласының әкімі Қуат Тұмабаев сенбілікке қатысып, Қабанбай батыр ескерткішін жуды,- деп хабарлайды «ҚазАқпарат» ХАА тілшісі әкімдіктің баспасөз қызметіне сілтеме жасап. - Ол сондай-ақ «Каравай» нан зауытының жұмысшыларына Ұлан ауданындағы Герасимовка ауылының жанындағы өзеннің жағасын қоқыстардан тазартуға көмектесіп, кәсіпорын жұмысшыларымен бірге 200 қап қоқыс жинады» деген хабарға қосымша әлеуметтік желіде қала басшысының жол жұмысшылары киетін арнаулы киіммен Қабанбай батыр ескерт-кішін құлшына жуып жатқан суреті де бірнеше қырынан беріліпті.

***

Өскеменнің әкімі 28 маусым - Журналистер күні БАҚ өкілдерін құттықтауға мотоциклмен келді. Жұмысқа да екі дөңгелекті «досымен» қатынағанды ұнататын шаһар басшысының қаланы аралауға қолайлы көлік екенін айтқанын, тіпті қызық көріп тамашалаған тілшілермен суретке түсуге де қарсы болмағанын әлеуметтік желі қолданушылары жарыса жазды. Қуат Тұмабаевтың жол қауіпсіздігі ережелерін сақтау мәселесінде өзінің тәртіпті жүргізуші екенін айтқаны да әріптестеріміздің назарынан тыс қалмаған сыңайлы. Шаһар басшысының сүйікті көліктерінің қатарында велосипед те бар екенінен БАҚ өкілдері хабардар. Әкімдік қызметіне кіріскен алғашқы күндері қалалық веложарысқа қатысқаны да көпшіліктің көз алдында. Ендеше, велосипедті жақсы көретін шенеунік жалғыз Алматы қаласының әкімі Бауыржан Байбек емес сияқты.

Өскемен қаласының бұрынғы әкімдерін мұндай қырынан байқамаған БАҚ өкілдері жас басшының мотоциклмен келуін көзге ерекше көріну деп емес, демократиялық басшының бейнесін көргенін де айта кеткен орынды болар. Шын мәнінде, мотоцикл Қуат Тұмабаевтың әуес көлігі екен. Өзінің «Хонда» маркалы қос дөңгелекті «досының» тізгінінен ол 2012 жылдан бері айырылмай келе жатқан көрінеді. 3 жыл уақыт бұрын Астана мен Балқаш арасында спорттық автокөліктер жарысына қатысып, ұзақ жолдағы сайыста бірінші орынды иеленгені соның айғағы болса керек.

***

ҚазАқпараттың әлеуметтік желі арқылы жар салған жаңалықтарының тағы бірі: «Өскемен қаласының әкімі Қуат Тұмабаев өзінің орынбасары Расул Манаповқа екі ай бойы қызметтік көлікті пайдалануға тыйым салды. Бүгінгі күннен бастап қаңтар айының біріне дейін ол жұмысқа қоғамдық көлікпен келетін болады...»- деп хабарлады Өскемен қаласы әкімінің баспасөз хатшысы Әсем Сексеноваға сілтеме жасап.

«ҚР Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің ШҚО бойынша департаментінің этика бойынша кеңесінде Өскемен қаласы әкімінің орынбасары Расул Манаповтың қызметтік көлікті жеке пайдасына жаратқаны туралы шулы оқиға тараған болатын. Қазан айында, жексенбі күні Расул Манаповтың демалыс базасына өзінің қызметтік көлігімен барып, демалып жүргені белгілі болған», - деп хабарлайды баспасөз қызметінен. Қала әкімінің орынбасары өзіне тағылған кінәні толық мойындап, «Өскемен тәртіп» кәсіпорнында 20 сағат қоғамдық жұмыс атқаруға міндеттелген. Сонымен бірге мемлекетке келтірілген шығынды өтейтін болды. Бұған қоса ол қала әкімінің міндеттеуімен қаңтар айының біріне дейін қызметтік көлікті пайдаланудан шектеліп, жұмысқа қоғамдық көлікпен келетін болды.

***

Өскемен қаласының әкімі Қуат Тұмабаев ЖРВИ-дің алдын алу үшін екпе қабылдап, басқаларға үлгі көрсетті. Шаһар басшысы №2 қалалық ауруханаға барып тұмау мен ЖРВИ-дің алдын алу үшін өзіне екпе жасатты.

«Вирусты кез келген жерде жұқтыруға болады. Мен қала тұрғындарын екпе жасатуға шақырамын. Өзім 30 жылдан бері жасатып келемін, осы уақыттың ішінде бірде-бір рет ауырған жоқпын»,- деп әлеуметтік желі арқылы халыққа үн қатқан қала басшысынан кейін әкімдіктің басқа қызметкерлері де екпе жасату үшін емханаға ағылған.

***

«14 маусым – Бүкіләлемдік қан тапсырушылар күні Өскемен қаласының әкімі Қуат Тұмабаев еріктілер қатарында жарты литр қан тапсырды»,- деп жазылды Twitter әлеуметік желісінде. Қала әкімінің баспасөз қызметінің хабарлауынша, шаһар басшысы мұндай қайырымдылық шарасына бірінші рет қатысып отырған жоқ. «Салауатты өмір салтын берік ұстайтын Қуат Тұмабевтың қан тобы - үшінші. Қала басшысының бүгін өз қанымен бір адамның өмірін сақтап қалуы да ғажап емес»,- деп жазылады ақпарат деректерінде.

Сонымен, әлеуметтік желіге шолу жасап, Өскемен қаласының бүгінгі жас әкімі жайлы біраз деректерге қанықтық. Қуат Мұхитұлымен бетпе-бет кездесіп,  атқарған істері және алдағы уақытқа жоспарланған шаруаларымен тереңірек танысу мақсатымыз болған... Оның себебі де жоқ емес. Елбасының өзі ел болашағы жастарға үлкен сенім арту қажеттігі жайлы жиі айтады. Біз де жас та болса үлкен өндірісті шаһарға бас болып отырған азамат өз ұлтына тән табиғи болмыс пен дала даналығын бойына  сіңіре білген тұлға ма деген сауалдың жауабын әңгіме үстінде барлап, байқағымыз келген... Облыс орталығының әкімі - саяси мемлекеттік қызметкер. Бүгінгі рухани жаңғыруға бет бұрған уақыттың өзі әкімдерді идеолог болуға мәжбүрлемей ме? Ендеше,   жас басшы облыс орталығының басты идеологына айнала алды ма? Жасыратыны жоқ, Өскемен сияқты көп ұлтты қалада бойында қазақылық қасиеті тұнып тұрған, сөз саптауы бөлек, бейнелі тіркестерді қолданғанда аудиторияны тылсым күшпен билейтін харизмасы мықты тұлғаны көргіміз–ақ келеді...

Мемлекет басшысының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында жаңғырудың ең басты шарттарының бірі ретінде ұлттық кодымызды сақтай білуге ерекше маңыз берілген. Замана сынынан сүрінбей өткен халқымыздың озық дәстүрлерін табысты жаңғырудың алғышарттарына айналдыра білу елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр алу екені белгілі.

ОСЫ ОРАЙДА ҚУАТ МЫРЗАҒА АЙТАР БІРНЕШЕ ДАТЫМЫЗ ДА БАР:

Бірінші: Қуат бауырым, Өскеменді рухани тұрғыдан жаңғырту жұмысын өзіңіз қазақшаға қазақ тілінде жауап беруден бастағаныңыз жөн болар еді.

Екінші: Қазақтың партизан ұлы Қасым Қайсеновтің туғанына биыл 100 жыл толады. Батырға қойылған ескерткіш Кеңес дәуіріндегі паспорттағы 3х4 суретті еске салады. Қайсеновтей батырды туғызған қала Қазақстанда көп емес. Ендеше, осы ескерткіштің еңсесін көтеру жағын ойланып көрсеңіз.

Үшінші: «Өскемен қазақыланып келедi» деген сөзді естісек, елең ете қаламыз.   Орджоникидзе, Дзержинский, Революционная, Ворошилов, Горь-кий, Бажов, Добролюбов, Клара Цеткин, Крупская, Краснознаменная, Краснодонская, тағысын тағы,  «кеңестің көсемдері» мен «орыстың  ұлыларына» берген  көше атауларын ауыстырсақ, кімнің атын береміз деп қиналатындай, Шығыс Қазақстан таланттан кенде жер емес қой.

Біздің жақта аспаннан Алтай биік,

Ал ақыны тым биік Алтайдан да.

Бұл өлкенің Алтайдан халқы биік,

Көкірегі көк тірер шалқайғанда,-

деп ақын жырға қосқан кенді Алтай, асқар Алтай! Ұлттық әдебиетіміздің заңғар шың, биік тұлғалары Қалихан Ысқақов, Марат Қабанбай, Асқар Егеубаев, Дидахмет Әшімханов, Нұрлан Мәукенұлы, Талаптан Ахметжан, Рүстем Есдәулетті дүниеге әкелген асқақ Алтай! Ендеше, Өскеменде осы тұлғалардың атына көше берілуі өзіңіз сияқты жас басшының назарында болуын қалар едік. Шығыстан шыққан белгілі педагог Қанипа Бітібаеваның есімін де ескерусіз қалдыруға болмайды деп ойлаймыз. Айтпақшы, Оралхан Бөкейге берілген көше іздеген жан әрең табатын шеткері жатқан, елеусіз жерде екені бізге дейін де айтылып жүрген шығар деген ойдамыз.

Елі үшін сіңірген еңбегі ұшан-теңіз болғанымен, есімі елеусіз қалып бара жатқан тағы бір тұлға - Ілияс Омаров. Аты аңызға айналған  мемлекет және қоғам қайраткері Ілияс Омаров 1945 – 1947 жылдары Қазақ КСР ХКК төрағасының орынбасары, Шығыс Қазақстан облысы партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарды. Соғыстан кейінгі ауыр жылдарда Қазақстанның шығысының тұралап қалған шаруашылығын, елдің әл-ауқатын, ең бастысы, зұлматтан кейін есеңгіреп қалған халықтың рухын көтеруге ерек-ше еңбек сіңірген ұлтымыздың отаншыл перзенті Ілияс Омаров Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты мен Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияның құрылуына тікелей ұйытқы болған азамат ретінде белгілі. 1947–1952 жылдары Қазақстан КП ОК-нің идеология жөніндегі хатшысы қызметінде жүріп ұлт руханиятының жанашыры болған Ілияс Омаров - халық өнері мен музыкасын, ауыз әдебиетін насихаттауға, Ұлы Абайдың мол мұрасының жарыққа шығуына ерек-ше үлес қосқан тұлға. Қанатының астына алып, талай таланттың қияға құлаш ұруына қамқорлық жасаған, бағын ашып, болашағына жол сілтеген Ілияс Омаров ШҚО партия комитетінің бірінші хатшысы болғанда небары 33 жаста екен.

Бермесең, бермей-ақ қой баспанаңды,

Сонда да тастамаймын астанамды,-

деген отты жырлары әлі күнге көпшіліктің аузында жүрген Қасым Аманжоловтың үй алуына көмек көрсеткен жанашыр жан да осы Ілияс Омаров болғанын бүгінгі билік басындағы ұрпақтың көпшілігінің білмейтіні алаңдатады.

Омарұлы Ілияс сіз екенсіз,

Ойланарсыз, толғанып іс істерсіз,

Күйсіз өмір секілді өлеңім бар,

Кей жерлерін өзіңіз түзетерсіз.

Талай жанға қойғанмен адам атын,

Ел таниды өзінің азаматын.

«Азамат!» деп ел Сізге ат қойыпты,

Сол себепті бұл жырды жазады ақын.

Жасап көрген емеспін сөз саудасын,

Тебіренгеннен, тереңнен шығар даусым.

Туған елі өлеңнен құя салған,

Алдыңызда отырған мынау Қасым,-

деп Қасым Аманжолов жыр арнаған Ілияс Омаров сияқты азаматтардың есімдері өз дәрежесінде жастарға дәріптел-мей жатқаны алаңдатады. Өскеменнің орталығындағы бір көшенің осы Ілияс Омаровтың құрметіне аталуына өзіңіз          бастамашы болып жатсаңыз,  Клара Цеткин мен Максим Горький, Орджоникидзе ренжи қоймас деп ойлаймын.

Төртінші: Өскемен жақтан 2020 жылы қаланың 300 жылдығы аталып өтеді деген сөз де естіліп қалып жатыр. XVIIІ ғасырдың басында патшалық Ресей қазақ даласында әскери бекіністерді салу арқылы өзінің отаршылдық әрекеттерін бастағаны белгілі. 1720 жылы Өскеменде бой көтерген бекініс те I Петр патшаның қазақ елін отарлау мақсатында салған сол қамалдарының  бірі. Ендеше, Өскеменнің 300 жылдығын атап өту жайлы бастама көтеріп жатқан дүрмектің ұсынысына қазақтың отаншыл азаматы ретінде парасат биігінен қарап, жалтақтамай, жастық жалыныңызбен тойтарыс берерсіз деген үміттеміз. Бізде бүгін «толерантность» деген сөз сәнге айналып кетті. Шын мәнінде, бұл сөздің аудармасы «құлмінез» екенін Сіз бен Біз түсініп, қолданыстан ығыстыруға талпыныс жасауымыз  керек, Қуат бауырым! Бас изей бергенді «басқалардың» басынып алатынын да естен шығармағанымыз дұрыс қой. 

Әрине, Өскемен қаласының әкімі қызметіне кіріскеніңізге әлі бір жыл да болған жоқ. Атқарған жұмыстарыңыз аз емес те сияқты. Атқарылатындары әлі алда екені де белгі.  Әділ бағасын беретін халық бар. Жұмысыңыздың табысты болуына ниеттеспіз, Қуат мырза! Өскеменнің тарихында хоббиі мотоцикл болған басшы ретінде ғана емес, ұлтжанды әкім ретінде де қалуыңызға тілектеспіз! Егер халықшыл бастамалар көтеріп жатсаңыз, баянды болсын! Қызметіңіз жоғарылап  жатса, артыңызда «Тұмабаевтың тектілік феномені» деп еске алып жүретін аталы сөз, айшықты іс қалдыруыңызға  тілектеспіз...

Ардақты оқырман, біз алдағы уақытта да Өскемен қаласының жаңалықтарынан өздеріңізді хабардар етіп отырамыз! Бізбен бірге болыңыздар!

Риза МОЛДАШЕВА

«А» КОРПУСЫНЫҢ АЛАМАНЫНАН КЕЙІН

аймақтағы аудан әкімдерінің қатарын кімдер толықтырады?

«А» корпусы - Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақ-стан - 2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты халыққа  Жолдауында белгіленген мемлекеттік қызметтің сүт бетіндегі қаймағы деп саналатын тобын іріктейтін жауапты сынақ. 

Еліміздегі элиталық мемлекеттік қызметкерлер корпусының резервін қалыптастыру жұмысы 2013 жылғы 7 наурызда Мемлекет басшысының Жарлығына сәйкес қолға алынып, Президент жанындағы Кадр саясаты жөніндегі ұлттық комиссияға «А» корпусын қалыптастыру міндеті қойылған болатын.

ҚР Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жем-қорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің деректеріне сәйкес, республика бойынша «А» корпусына сынақ тапсыруға биыл 600-ден астам үміткерден өтініш түскен екен. Оның 80-і - комитет төрағасы болуға талап қылғандар, ал қалғандары - аудан әкімі лауазымынан үміткерлер. Бірақ шенеуніктердің небары 15 пайызы ғана қажетті межеден өтіп, қалғандары сынақтың талаптарын орындай  алмаған екен. «А» корпусының құрамына кіруге үміткерлер бұрын ҚР-ның 7 заңы бойынша білімдерін сарапқа салып келсе, осы сынақта 11 заң бойынша тест тапсырған.

Сонымен, биылғы қазан айында болып өткен «А» корпусының кезекті аламан бәйгесіне қатысқандар арасында Шығыс Қазақстан облысынан кім құлап, кім өтті? 

Құжат тапсырушылар тізімінен Жарқынбек Борашұлы Байсабыров, Қайрат Шаймарданұлы Ерембесов, Қайрат Мұратқазыұлы Мауадинов, Мақсат Тұрсынғазыұлы Мүсәпірбеков, Қайырбек Кажыбайұлы Садықов, Қуат Қайырғалиұлы Мирашев сияқты өзімізге таныс есімдерді кездестіргеннен кейін, аталған азаматтардың қайсысы сынақтан сүрінбей өтіп, аудан әкімдерінің қатарын толықтырар екен деген сауал көкейде болғанын жасырмаймыз.

Көпшілік нәтижесін асыға күткен сынақ қорытындысы екі күн бұрын әлеуметтік желіде жарыққа шықты. Біз де асыға қарап шықтық. Көкейімізде «Шығыстан кімдер бар екен?..» деген ой тұрды. Өкінішке орай, сынақтан өткендер қатарынан жоғарыда аталған өзімізге таныс есімдердің бірін де кездестіре алмадық...

Республика бойынша сынақтан өткендердің қатарында біздің аймақтан үш адамның ғана сүрінбегенін білдік. Сонымен, элиталы кадрлар армиясының  қатарын таяу уақытта ШҚО-нан кімдер толықтырады?  Біреулер үшін таныс та болар, дегенмен көпшілік үшін бейтаныс есімдер:

ҚИНАҒҰЛ ҚАШКЕНҰЛЫ БИЧУИНОВ - 1963 жылы 15 маусымда Семей облысы Бородулиха ауданы Бородулиха ауылында дүниеге келген. Ұлты – қазақ, білімі жоғары.

1984 жылы дене тәрбиесі мамандығы бойынша Н.К.Крупская атындағы Семей педагогикалық институтын, 2002 жылы қаржы және несие мамандығы бойынша жоғарғы білім базасында Қазақстан-Американдық еркін университетін тамамдаған.

Еңбек жолын 1984 жылы Семей облысы Бородулиха ауданы Бородулиха ауылындағы «Қайрат» ерікті спорт қоғамының төрағасы қызметінен бастаған. Әр жылдары Бородулиха аудандық атқару комитетінің әкімшілік комиссиясының жауапты хатшысы, мәдениет бөлімінің меңгерушісі, әкім аппаратының басшысы, аудан әкімінің орынбасары, Бородулиха ауылдық округінің әкімі болып қызмет атқарған.

2016 жылғы мамыр айынан бастап Бородулиха ауданы әкімінің орынбасары. 

СЕРГЕЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ ХАРЧЕНКО – 1980 жылы Семей қаласында туған. Ұлты - орыс. Білімі жоғары. 2001 жылы Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетін, 2009 жылы Семейдегі М.Әуезов атындағы университетті экономист мамандығы бойынша бітіріп шыққан. Республикалық «Еңбек-Өскемен» мемлекеттік кәсіпорнының №11 Семей филиалының қатардағы бухгалтерінен бастап аталған мекеменің директорлығы қызметіне дейінгі мансап баспалдағынан өткен. Соңғы қызмет орны - Риддер қаласы әкімінің орынбасары.

МҰРАТ ЕЛУБАЙҰЛЫ ЖЕЛДІБАЕВ - 1964 жылы туған. Білімі жоғары. Мамандығы бойынша көліктерді пайдалану жөніндегі инженер, Өскемен қаласының жол – құрылыс институтын менеджмент мамандығы бойынша тамамдап, Алматы қаласының экономика және статистика академиясын бітірген. 2010 жылдың 29 наурызында Шемонайха қаласының әкімі болып тағайындалғанға дейін аудан әкімінің орынбасары болып қызмет атқарған.

Облысымыздағы Абай және Бесқарағай аудандарында әкім орынтағының бос тұрғанына да біраз уақыт өтті. Бесқарағайлықтардың көпшілігінің бүгінгі әкімнің міндетін атқарып отырған орынбасары Ерболат Еренұлы Рахметуллин ауданның бірінші басшысы болар деген үмітте болғаны да құпия емес. Ұзақ уақыт аудан әкімінің әлеуметтік мәселелер бойынша, ал соңғы жылдары ауыл шаруашылығы, қаржы салаларын үйлестіретін орынбасары қызметін атқарған Ерболат Еренұлы - өңірдің жай-жапсарын жақсы білетін маман. Сондықтан да болар, сырын білмейтін сырттан келетін кадрдан гөрі, әр салада  біліктілігін байқатып жүрген өз аудандарының тумасы бірінші басшы болса деген көпшілік үміті ақталмады. Биылғы сынақ талаптарына енгізілген өзгерістердің қатарында үміткердің жасы да ескерілгендіктен, Ербол Еренұлы «А» корпусына сынақ тапсыратындар тізіміне ілінбеді.

Жоғарыда айтып кеттік, жаңа әкімнің тағайындалуын асыға күтіп жүрген аудандардың бірі - қазақтың Ұлы ақынының елі Абай ауданы. Естеріңізде болса, біздің газетте «Абай ауданын енді кім басқарар екен?» деген мақала да жарық көрген болатын. Жасыратыны жоқ, Абай ауданының даласында жайқалған бақшасы да, бюджетке құйылып жатқан ағыл - тегіл ақшасы да жоқ. Негізгі кәсібі - мал шаруашылығы. Бірақ Абайымен, Шәкәрімімен, Мұхтарымен бай өлке. Топырағы киелі мекенді кім басқармады? Бүгінгі таңда Абай ауданында әкімнің міндетін Бауыржан Тәттібеков есімді  орынбасар атқарып отыр. Тамыз айында өткен облыс әкімдігінің отырысында аймақ басшысы Абай ауданы әкімінің міндетін атқарушы Бауыржан Тәттібековтің жұмысына «2» деген баға қойды. Бұл - Даниал Кенжетайұлының Абай ауданы әкімінің міндетін атқарушыға қойған екінші «екілігі». Аймақ басшысы, жарық пен су тарту жұмыстары қажет деп, мемлекеттен қолдау сұрап отырған шаруа қожалықтардың ертең бар-жоғына кім кепілдік бермек деген сауалды төтесінен қойды:

- Мәселен, 45 сиыры бар «Алтынбек» шаруа қожалығына жарық тарту үшін 6,5 млн. теңге қажет депсіңдер. Ал сіздер бұл шаруашылықтың жемшөбі бар ма екен, білдіңіздер ме? Қыстан малын аман сақтап қала ала ма? Малды жайылымда бағу мен қорада ұстаудың айырмашылығы көп қой. Сондықтан бюджет ақшасын игеру туралы құжаттарыңызды қайта жасаңыздар,- деді Даниал Ахметов, әкімнің міндетін атқарушы Бауыржан Тәттібековке.

Ауданда мүйізді ірі қара және жылқы малын өсіру жұмысымен айналысатын тоғыз шаруа қожалығы бар екен. Мысалы, жоғарыда айтып өткен «Алтынбек» шаруа қожалығына электр жүйесін тарту үшін 6,5 млн. теңге ақша қажеттігі жайлы өтінім келіп түскен. Алайда жергілікті әкімдік пен облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының жоба дайындау кезінде жұмысқа үстірт қарағанына аймақ басшысы наразылығын жасырмады. Аталған шаруа қожалығының қарауындағы жалпы жер көлемі қанша гектар, оның қаншасы  жайылымдық, қаншасы шабындық жер? Биылғы жазда қанша тонна шөп жиналды?  Қожалықтың шаруашылық жұмысына қажетті қанша техникасы бар? Жалпы, мемлекеттік бағдарлама бойынша қаржылық қолдауды қажет етіп отырған қожалықтың болашағы бар ма? Міне, аймақ басшысының атқарушы билік тарапынан білгісі келгені де осы болатын.

- Егжей-тегжейлі сараптама жасалмаған, үстірт дайындалған жобаларға неге қол қоясыздар?- деген Даниал Кенжетайұлының айтқаны жай сөз емес, алдағы қыста жағдайлары не болады деген алаңдаушылықтан туып отырғаны белгілі.

Біздің көкейімізде бір сауал. Ауданда жылқы және мүйізді ірі қар өсірумен айналысатын 9 шаруа қожалығы бар екен. Бұл кеше мен бүгін құрылған шаруашылықтар емес. Ендеше, аудан әкімінің міндетін атқарушы мен өңірдегі басқа да билік тұтқасын ұстап отырған шенеуніктер небары тоғыз шаруа қожалығының жерінің көлемін, қанша тракторы, басқа да мүмкіндіктері бар екенін түнгі ұйқыдан түртіп оятып сұраса да жатқа айтуға болатындай емес пе?

Бауыржан Тәттібековтің аудан басшысының міндетін екі айға жетер-жетпес уақыт атқарғандағы жұмысы «2» деп бағаланды... Мемлекеттен қаржылай көмек алу үшін жасалатын жоба - бір-екі ай емес, дайындалуы біраз уақытты қажет ететін жауапты құжат. Ендеше, бұл «екілік» бүгінгі әкімнің міндетін атқарушыға ма, әлде бұрынғы әкімнің жұмысына қойылған баға ма, қалай ойлайсыздар?

Таяуда өзін Абай ауданының тумасымын деп таныстырған бір азамат редакцияға қоңырау шалды:

- Абай ауданына абаттандыру жұмыстарын жүргізу үшін облыстық бюджеттен қосымша 100 млн. теңге қаржы бөлінгенін естігенбіз. Бұл қаржымен алақандай ауданның бүкіл елді мекендерін ал қызыл раушан гүлдерімен көмкеріп тастауға болатын еді ғой,- деді телефонның ар жағындағы аты-жөнін белгісіз қалдыруды жөн санаған жаңағы дауыс... «Сырт көз сыншы» десек те, бұл пікірді таласқа салуды қажет емес деп санағандықтан, оқырман назарына қаз қалпында, еш өзгеріссіз жеткізуді ғана жөн көрдік.

Естеріңізде болса, осыдан бірнеше жыл бұрын, аймағымызға Бердібек Сапарбаев басшылық жасап тұрған шақта, бүкіл облыс аудандары Абай ауданына көмек беруге жұмылдырылған болатын.

Өткен қыста да 600 тонна мал азығы осы өңірге облыстың ой-қырынан көмекке жіберілгені көпшілікке белгілі. Жақсы әкенің даналығы балаға мың жылдық азық екенінің бір айғағы осы болса керек.

Бүгінгі таңда қылышын сүйретіп келетін қыстың есік қағып тұрғандығы мен ауданда әлі басшының жоқтығына алаңдаған халық «А» корпусының кадрлық резервіне өткендердің қайсы таяу уақытта бос тұрған әкімнің тағына келіп отырады деп асыға күтуде...

Жасыратыны жоқ, өз басым элиталық корпустың сынағынан сүрінбей өткен жоғарыдағы үш есімнің арасынан Абай ауданына басшылыққа лайық дейтіндей тұлғаны көре алмай отырмын. Риддер, Шемонайха, Бородулиха сияқты аудандарда қызмет істегендіктен ғана емес... Бұдан бұрынғы әкімдер арасында қазақтың қасиетті жерінің қадірін жанымен түсініп, жарылқай қойған басшылардың аз болғанынан кейін көңілде қалған күдік болар...

Құрметті оқырман, аздап сын айтсақ, шама-шарқымыз жеткенше шындықты айтуға тырыстық. Қазақтың Ұлы ақынының елін соңғы жылдары басқарған әкімдер жайлы бұған дейін де жазғанбыз. Біздің тілек - бүгінгі ауылдың жағдайы жақсы болса, ел басқарып отырған басшылар жауырды жаба тоқып, тек жылт еткен жақсы істерін жарнамалау арқылы арзан ұпай жинаумен айналысқаннан гөрі нақты істерге көшсе деген ой тастау ғана...

Пікіріңіз болса, редакцияға хабарласуды ұмытпаңыз!

Риза МОЛДАШЕВА

БІЗ СЕМИПАЛАТИНСКІДЕ ЕМЕС, СЕМЕЙДЕ ТҰРАМЫЗ

 

Біз қазақ деген мал баққан елміз,

Бірақ ешкімге соқтықпай, жай жатқан елміз.

Елімізден кұт – береке қашпасын деп,

Жеріміздің шетін жау баспасын деп,

Найзаға үкі таққан елміз!

Ешбір дұшпан басынбаған елміз,

Басымыздан сөзді асырмаған елміз!

Досымызды сақтай білген елміз,

Дәм, тұзын ақтай білген елміз.

Қаз дауысты Қазыбек би

 

Айналайын, ағайын! Кешегі отаршылдық саясаттың салқыны бізге қатты тиген. Науқастың басты белгісі - жалтақтық. Одақтың озбыр саясаты тұсында «аға ұлт» атанып, айтқанын істетіп үйренген халықтың елімізді мекендеп қалған кейбір ұрпақтары жалтақтығымызды өздеріне тиімді пайдаланып-ақ келеді. Туған топырағымызда өзімізге-өзіміз қожамыз десек те, «халықтар достығы» деген фанатизм жетегінде жүріп, жерімізді басып, суымыз-ды ішіп, ауамызды жұтып, елімізді мекендеп жатқан кейбір басқа ұлт өкілдерінің өз үстемдігін жүргізу әрекетін көргенде қазақтың «Жаман үйді қонағы билейді» деген мақалын іштен күбірлегенімізбен, сыртқа шығаруға үрейленеміз.

Соңғы кездері біздің өз ұлтымыздың мүддесіне қатысты айтқан ойларымызды «қара базардың» саудасына салып, сынап - мінеу, әлеуметтік желі арқылы дауға айналдыру, тапсырыспен мақалалар ұйымдастыру ісі әдетке айналып кетті. Қазақстандағы бірқатар  орыс тілді басылымдар ұлтын сүйген патриоттардың пікірін естісе, «жұмыртқадан жүн қырқып» жедел түрде «ұлтшылдық» деген диагнозды қойып жіберетін болды. Өйткені ол өздеріне қолайлы. 1937 жылдың жылымығында, 1986 жылдың желтоқсанының ызғарында ұлт намысын қорғаған талай азаматты үсікке ұрындырып, ажал құштырған да осы «ұлтшыл» деген сөз болатын. Біздегі дерттің диагнозы, шын мәнінде, ұлтшылдық емес, тензофобияға көбірек ұқсайды. Жалтақтық, бағыныштылық  жайлаған елді кім көрінген басынып, әртүрлі талап қоя беретініне бүгін мән беріп жатқан кім бар?

Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 21 маусым, 2007 жылғы Жарлығымен бұрын Семипалатинск - Семей болып келген қаламыздың аты екі тілде де Семей болып ресми түрде өзгертілгені баршаға белгілі. Кеше емес, бүгін емес, одан бері де он жыл уақыт өтті. Шығыс Қазақстан облысының әкімі Даниал Ахметов таяуда қала белсенділерімен кездескенде жақтастары «қоғам қайраткері» деп таныстырып жүрген Николай Исаев дегенге дәл осы мәселеге қатысты ескерту жасады. Сөзбе-сөз айтар болсақ:

- Сіз қай қалада тұрасыз?– деген облыс әкімінің сауалына:

- В Семипалатинске,- деп жауап берді.

  Аймақ басшысы:

- Сіз Семейде тұрасыз. Есіңізде болсын, Семейде. Бұл маңызды,- деп баса айтты.

Облыс басшысы тарапынан жасалған орынды ескерту көпшіліктің көңіліндегі бітеу жараны тырнап өткенін байқадық. Бейнежазба жиын бітпей жатып әлеуметтік желі арқылы көпшілікке тарап кетті. Талқы - таластың шарықтау шегіне жеткені сонша - пікір айтушы топ екіге жарылды. Жасыратыны жоқ, ұлтаралық мәселеде жауапты қызметтегі шенеуніктердің ерекше сақтық танытып, шідерлеулі аттай шегіншектеп қалатынына үйренгендіктен де болар, көпшілік облыс басшысының жасаған ескертуін «ерлік» деп қабылдасып, елең етісе қалды. Қандастарымыз Семейді Елбасының Жарлығымен өзгертілген атымен атаудың қажеттігін айтып жатса, екінші жақ өз дәлелдерін келтіріп, қарсылық білдіріп бағуда. Жарайды, сөз бостандығына шек қойылмаған елімізде айтатындарын айтсын-ақ... Ал «Караван» газетінің 28 қыркүйек күнгі санында «Как аким Ахметов ономастикой занимался» деген тақырыппен (авт. - Алла Белякина) жоғарыда айтылған мәселені тақырыпқа тамызық қылып, өршіте түскендеріне қарағанда, жанды жерлеріне тиген сыңайлы ма, қалай?

Facebook әлеуметтік желісінде «Семей» деген атқа қарсы «ұлыорыстық» ауруды үрлеп отырғандардың бірі, бүркеншік атпен жүрген өз қандасымыз: «...журналист, распространивший ролик, услышал лишь то, что, видимо, очень хотел услышать, что и выделил в своем ролике: Не Семипалатинск, а Семей!

Последовавшая затем массированная атака в соцсетях махровых националистов и их ботов (которую, кстати, заметили и истинные сторонники развития казахской самоидентификации), заставляет думать о том, что слова акима, который, кстати, ни разу не был замечен в излишне националистических выпадах, что Исаев строил Семипалатинск, и с такими подходами и нормами нельзя строить новый Семей, какая-то часть общества использовала для того, чтобы качнуть ситуацию и поднять волну нетерпимости и национального превосходства. Кто-то расценил эти слова, как призыв навязать другим, что им говорить, как им говорить, как «сидеть и как свистеть». А это в нашем городе недопустимо. Это недопустимо в нашей стране, которая богата именно своим опытом межнационального единства...»- деп көпшілікке ұзын - сонар ақыл айтыпты.

Ары қарай «Караван» газетіндегі мақалада: «По мнению большой части участников интернет-дебатов, упоминание старого названия Семея – это возврат в советское прошлое. Причем многими участниками споров это трактуется чуть ли не как подрыв независимости современного Казахстана и перемежается требованиями переименовать вслед за Семеем еще и Павлодар, Петропавловск и Усть-Каменогорск,- дей келіп: - Между тем в XVII веке Семипалатинск получил свое имя от останков буддийских калмыцких храмов, расположенных вблизи места основания города. И это название город носил без малого 300 лет – с 1718 года»,- деп мақала авторы Семейдің 300 жылдығына байланысты Исаевтың идеясын тағы бір еске салып өтеді.

«Семейдің 300 жылдығын тойлау» жайлы әңгіме соңғы жылдары қайта - қайта көтеріліп, тарихты қастерлейтін топтың наразылығын туғызып жатқаны оқырманға жақсы таныс деп ойлаймыз. Сол бастаманы көтерушілерге Семейдің 300 жылдығын тойлау - І Петрдің қазақ даласын отарлау саясатын тойлау, Қытай мен Ресей жоңғарларды қазақ жеріне айдап салып, шеп бекіністер салу арқылы қазақ жерін тартып алу, халықты рухани отарлау мақсатын көздеген уақытын тойлау екендігі қанша айтылса да тоқтау болмай отыр... Мақала авторының орайы келгенде аталған тақырыпты қайталай көтеріп отырғаны ойымыздың тағы бір дәлелі болса керек.

Жоғарыда «строил Семипалатинск» деп әлдеқандай қылып әспеттеп отырған Николай Исаев деген - Одақ тұсында қаладағы құрылыс трестерінің бірінде қызмет атқарып, зейнет демалысына шыққан соң әкімдікті жағалап, халық бас қосқан жерде барынша белсенді болып көрініп жүрген азамат. Айтпақшы,   «2018 жылы Семейге 300 жыл» деген жоғарыда айтып кеткен бастаманы көтеріп, өлкетанушылар мен тарихшыларға қаламыздың тарихын «үйретіп» жүрген құрылысшы да осы Николай Исаев. Өз тарапымыздан Исаевқа айтарымыз - «етікшінің етік тігумен» айналысқаны дұрыс... Ал тарихты таразылауды тарихшылардың, өлкетанушылардың үлесіне қалдырғаныңыз жөн болар.

Айтпақшы, он жыл уақыт бұрын Мемлекет басшысының Жарлығымен Семипалатинск атауының Семей болып өзгеруіне байланысты: «Ровно десять лет назад, в 2007 году, указом Президента РК Семипалатинск был переименован в Семей по единственной причине: иностранные инвесторы боялись вкладывать деньги и работать в городе из-за того, что Семипалатинск ассоциируется у всего мира с ядерным полигоном»,- деп мақала авторы өз жорамалын да айтуды ұмытпапты.                                     

Біріншіден, Мемлекет басшысының Жарлығымен ауысқан қаланың заңды атауы бүгін - СЕМЕЙ. Ендеше, бұл тақырып неге талқыға салынуы керек?

Екіншіден, мемлекетке атын беріп отырған ұлттың қаласына тарихи атауы қайтарылып, қазақшаланды деген сөзден гөрі, Одақтың ойрандауынан қалған осал жеріміз, қасіретіміз сынақ полигонымен байланыстыру мақала авторының көңіліне жақындау болып тұрған сыңайлы. Осы жерде айта кетейік, «Семей» деген сөз – көне түркі қауымына жататын сарыұйғырлар тілінде «киелі мекен» мағынасын білдіреді. Киелі мекен – көне түркілер құлшылық ететін орын, ғибадатхана (Академик С.Е.Малов. «Язык желтых уйгуров, словарь и грамматика»).

Күрестің әдіс - тәсілі әртүрлі, оның қайсысын таңдау әркімнің шама - шарқына байланысты. Қазақстандағы орыс тілді басылымдар интернационализм, ұлтшылдық деген сөздерді өздеріне лайықты құрал етіп пайдаланып отыр. Қазақ тілді ақпарат құралдарында да ұлтшылдық, ұлтжандылық қасиеттердің бүгінгі қазаққа өте қажет екені туралы аз айтылып жүрген жоқ. Дегенмен, өз ұлтымыз туралы жылы сөз айтсақ, ел тыныштығын «бүлдіріп аламыз» деген құлдық сана сіңірген үрейден әлі де арыла алмай жүргеніміз біздің осалдығымыз екенін мойындауымыз керек.

«Семейге 2018 жылы 300 жыл толады» деп пікір айтушылар қатарында өз қандасымыз, қалалық мәслихаттың бір депутаты: «Я считаю необходимым отметить 1000-летие Семея и 300-летие со дня основания крепости. Ведь у Тараза – 2000-летняя история, у Туркестана - 1500-летняя, Алматы исполнилось 1000 лет»,- деген ұсыныс жасапты. Осы жолдарды оқығанда «халықтың сенген қалаулысы сен болсаң» деп қапа болғанымызды да жасырмаймыз. Елімізді мекендеп жатқан өздерін әлі де үстем санайтын өзге ұлттың кей өкілдері шовинистік әрекеттерін қандастарымыздың өз ішінен шыққан, ана тілінен гөрі «ана ұлттың» тіліне жақын, ұлттық намыстан жұрдай мәңгүрттердің аузымен айтқызуды қолайлы қару етіп пайдаланып жүргенінің бір көрінісі осы.

Таяуда менің электронды поштама Семейдегі «қазақ тілді емес белсенділердің» WhatsApp желісі арқылы құрылған тобының өзара пікір алысуларының көшірмесі келіп түсті. Осы көшірмені бізге жіберген адам араларына байқаусызда кіріп кеткен өз ұлтымыздың жанашырларының бірі болар деп түсіндік. Бізге жолданған көшірмеден байқағанымыз - Алаштың 100 жылдығына арналған ғылыми конференцияның қазақ тілінде өтетінін айтып, наразы топ өзара тәуір-ақ «гуілдесіпті». Жалпы, жеке топ құрып, біздің тілімізге, ұлттық мүддемізге қатысты мәселені оңаша талқылаудың өзі қоғам үшін қауіпті екені де ойланатын мәселе.

Ау, ағайын, өздеріңіз ойлаңыздаршы, Алаш тақырыбына арналған конференция қазақ тілінде өтпегенде, қай тілде өтуі керек? Ұлтшылдық деген жат қылық емес, ол өз ұлтыңды сүю, Отанға адалдық екені әлі де санамызға сіңісті болмай отыр. Ал елімізді мекендеп жатқан басқа халықтың өкілдеріне қазақтың тарихын, тілін, салт - дәстүрін сыйлауды үйрете алмай, нанын жеп отырған елдің тілінде нан сұрап алуға қауқары жоқтарды тәрбиелей алмай отырған өз әлсіздігіміз екенін де мойындауымыз керек. Бұл орайда өзбек ағайыннан үйрену артық болмас. Өзбектендіру саясаты көрші мемлекетте мықты жолға қойылған... Қандай ұлттың өкілі болсаң да өзбек тілінде сөйлеуің керек. Ол елде басқа тілде сөйлеуге қақыңыз жоқ.

Ұлтаралық қатынас деген өте нәзік мәселе екенін түсінеміз. Қазақстанда елімізді мекендеп жатқан басқа ұлт өкілдеріне қысым көрсетіп жатқан ешкім жоқ. Ұлтаралық татулық пен бірлік-тұрақтылық кепілі, береке бастауы - бұл Елбасының да, елімізді мекендеп жатқан барша қазақстандықтардың да басты ұстанымы. Ендеше, қазақтың жерінде бейбіт жағдайда өмір сүріп жатқан барша халықтың да осы құндылықтарды бағалауы қажет емес пе?  Ал бізге идеологиялық вакуумнан шығып, азаттығын алған өз елімізде жалтақтықты қоятын кез келді. Өзіміздің ұлтымызға қатысты мәселеде пікір айтқан, ұлттық намысты жоғары қойған адамды теріс пиғылды деп түсіну әлі де тыйылмай келе жатқандығы «өзгелерге» жел беріп отыр.

Біз Алаш зиялыларының алдында кінәліміз. Оларды «ұлтшыл» деген атақтан  қорғай алмадық. Біз Желтоқсан көтерілісіне қатысқан жастардың алдында кінәліміз. Кремльдің ығына жығылып, талай жас өскіндеріміз «ұлтшыл, шовинист» деген жаладан құрбан болды. Өзімізді - өзіміз Одақтың отарлаушылары алдында масқаралап, жығып бердік.

Енді қазақ ұлтшылдығы мен патриотизм  сөзі тең ұғым екенін түсінетін кез келді. Ұлтсыздықтан шеккен азабымыз аз емес. Ұлы Даланы мекендеп жатқан ұлт үшін бүгін ұлтшыл болу аса қажет.

Риза МОЛДАШЕВА

БАЛАҢЫЗ ҚАЗАҚ МЕКТЕБІНДЕ ОҚИ МА?

Бала қай тілде білім алса, сол ұлтқа, сол мемлекетке қызмет етеді.      

Мұстафа ШОҚАЙ

Мектептерде жаңа оқу жылының басталуына санаулы күндер ғана қалды. Бұл күні мыңдаған бала білім ордаларының табалдырығын аттайды. Сол оқушылардың қаншасы өз тілінде білім алып, ұлтына қызмет ететін азамат болып шығады?

Жылдан - жылға балаларын қазақ мектебіне берушілер саны көбейіп келе жатыр десек те, орыс тіліне басымдық беретіндер қарасы да азаймай тұр. Өзіміздің қаракөздеріміздің бірқатарының қазақ емес, орыс мектебінің табалдырығын аттайтындары, алғашқы әріпті «Әліппе» емес, «Букварь» арқылы танитындары - алаңдарлық жағдай. Бұл қазақ тілінің болашағына әлі де күмәнмен қарайтындардың бар екенін білдіреді.

Қазақ мектебінде білім алған оқушының болашағы бар ма? Осы сұраққа жауап беру үшін  өткенге бір шегініс жасап көрейік. Бұрынғы Семей облысында білім беру сапасы жағынан атағы жер жарған С.Сейфуллин атындағы № 1 мектеп-интернатта оқыдым. Осы мектеп-интернатта жазушы Медеу Сәрсекенің, абайтанушы – қайраткер ағамыз Төкен Ибрагимовтің, марқұм Ырысхан Мусиннің, ана тілінің айбары болған Бәтташ Сыдықовтың, журналист Ілияс Исхановтың балаларымен қатар оқыдық. Ол уақыт пен бұл уақыт мүлде бөлек. Хрущевтің «жылымығынан» кейін «Брежневтің тоқырауы» деп аталған заманның салқынына ұрынған тіліміздің қолданыс аясы тар кез. Қызмет баспалдағында көтерілу үшін орыс тілін білу міндетті. Дегенмен жоғарыда аттары аталған ағаларымыз сол заманның өзінде-ақ Одақтың ойраны шығар күннің алыс еместігіне, қазақ тілінің түбінде тұғырына қонатындығына, болашағына сенген ғой. Аталған мектепте білім алған азаматтардың барлығы өмірден жолдарын тауып, бұл күндері нұрлы болашақтың кірпішін қаласып жүр.

Бүгін ел басқарып отырған азаматтарымыздың барлығы дерлік ана тілінде білім нәрімен сусындап өскен ұрпақтар. Басқа ел танитын қайраткер дәрежесіне жеткен тұлғаларды айтпағанның өзінде, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті де Шамалған ауылындағы қазақ мектебінде оқыды емес пе? Одақтың озбыр саясаты тұсында да болашағына сенген кешегі аға буынның бүгінгі ұрпағы Тәуелсіздігін алған елдің мемлекеттік тілінің болашағына неге күмәнданады?                              

Өткен оқу жылында Семей қаласы бойынша 7153 қазақ баласы орыс мектебінде білім алған екен. Бұған аралас, яғни көпшілік бүгін қойыртпақ, немесе алапес мектеп атап жүрген білім ордасында оқитын оқушыларды қоссаңыз, жоғарыдағы көрсеткіштің бірнеше есеге өсіп шығатыны сөзсіз. Ал өткен оқу жылында қазақ мектебінде оқыған өзге ұлт (өзге  ұлт! татары бар, ұйғыры бар...) өкілдерінің саны небары 45 оқушы болыпты. Балаларын орыс мектебіне берушілер мемлекетке атын беріп отырған халықтың тілінің болашағына күмән келтірушілер екені белгілі. Осыдан кейін тәуелсіз елдің тәуелсіз тілі төрге қалай шықсын? Бүгінгі таңда аралас мектептерге байланысты сын пікірлер көптеп айтылып жатыр. Аралас мектептерден космополит ұрпақ өсіп шығатынына, ұлттың мерейін өсіруден гөрі қазақтың қанын сұйылтатын іс екеніне мән бермей келе жатқанымыз да өкінішті...                                                                                                                                          Қазақ халқының даналығын мойындап, салт-дәстүріне бас иіп өткен ұлты неміс, рухы қазақ болған Герольд Бельгердің «Плетенье чепухи» атты еңбегіндегі мына бір жолдар оқыған адамды немқұрайды қалдыра алмасы анық: «Бывший замминистра времен Кунаева рассказывает. У него девять внуков. Один учился в казахской школе, остальные – в русской. Того, кто учился в казахской школе, он отправлял на время каникул в аул, и там он овладел свободно казахским языком, проникся казахской ментальностью, пас ягнят, косил сено, совершал со сверстниками набеги на колхозную бахчу, играл, озоровал. Сейчас он, Даурен, уже взрослый, часто навещает овдовевшего деда, тщательно следит за содержимым холодильника, выбрасывает старые продукты, забивает свежими.

Однажды дед тащил с базара две огромные сумки. На остановку на своей машине подъезжает какой-то парень и говорит: «Ата, садитесь. Подвезу». Дед насторожился: с какой стати он сядет в незнакомую машину.  «Рахмет, айналайын! На трамвае доберусь». Незнакомец говорит: «Вы, ата, наверное, меня не узнали. Я ведь друг вашего Даурена». Довез старика с сумками домой. Потом доложил другу: «Я сегодня встретил на остановке твоего ата с сумками, довез до дому». Немного погодя звонит внук: «Ата, что вы делаете?! Вы же позорите весь наш род. Завтра ведь по всему городу пойдут разговоры: дескать, бывший замминистра, как бишара-сирота с сумками тащится с базара. Будто нет у него ни детей, ни внуков. Срам-то какой! Если тебе что надо, говори мне, я сам все привезу».

А остальные восемь внуков, воспитавшиеся в русских школах, о таком и не помышляют, и все это им невдомек. При встрече говорят: «Салют, аташка!» или бросают мимоходом: «Чао, аташка!». А о семейном достоинстве, о чести и гордости рода и понятия не имеют... Подобных примеров разной ментальности и я встречал немало. Есть большая разница в разном национальном воспитании...».

Қарапайым ғана мысал. Алайда қазақы тәрбиенің қасиетін, ана тілінде білім алудың  ұрпақ тәрбиесіндегі артықшылығын жеріне жеткізе айтып кеткен Герағамыздың осы сөзіне бірдеңе алып-қосу да артық болар... Елбасымыз бүгін ерекше көңіл бөліп отырған рухани жаңғыру жолындағы басты құрал да қазақы тәрбие мен ана тіліміз екенін назардан тыс қалдырмаған жөн ғой.                                                                                                                     

Мектеп – тек білім беру мекемесі емес, тұлғаны қалыптастыратын, ұрпақтың отансүйгіштік, ұлттық сана-сезімін оятатын алтын ұя. Қазақ тілді мектептердің орыс мектептеріне қарағанда артықшылығы көп екеніне көпшілік әлі де мән бермей келеді.  Қазақ мектебін бітірген оқушылар өз ана тілін де, орыс тілін де жетік меңгергенін байқап жүрміз. Өкінішке орай,  орыс  мектептерінде білім алған  балалар туралы олай айта алмаймыз... Көпшілік әлі де орыс тілділердің қазақ мектебінде білім алушылардың деңгейіне жете алмайтынынан бейхабар сияқты. Жалпы, орыс тілін мектеп бағдарламасында міндетті пәндердің қатарында оқытудың  да қажеті жоқ сияқты. Орыс тілін балалар көшеде жүріп-ақ үйренеді. ҰБТ деректеріне көз жіберсек, жоғары балл алғандардың басым көпшілігі - қазақ мектебінің түлектері. Бүгін ел басқарып отырған азаматтардың ішінде мемлекеттік тілді білмеуден қиындық көріп жүргендер аз емес. Қазақстанда тұратын әрбір азамат, елімізді мекендеп жатқан барлық ұлт пен ұлыстың өкілдері мемлекеттік тілде сөйлей алуы керектігі - бүгін дәлелдеп жатуды қажет етпейтін аксиома. Кезінде қазақ мектебінде білім алғандар, ауылдан келген ұрпақ орыс тілін білмегені үшін ұялатын. Бүгін қазақ тілін білмейтіндердің ұялғандары жөн. Отанды сүю, Ата Заңымызды, Мемлекеттік рәміздерді құрметтеу, мемлекеттік тілді меңгеріп, оны қастерлеу әрбір азаматтың борышы  десек, ол мектеп қабырғасынан басталады.

Ал екінші бақытым - тілім менің,

Тас жүректі тіліммен тілімдедім.

Кей-кейде дүниеден түңілсем де,

Қасиетті тілімнен түңілмедім!-

деп ақын Мұқағали Мақатаев үш бақытының біріне бағалаған қасиетті қазақ тілінің бүгінгі тағдыры қалай, тілімізді жоғалтпау мақсатында не істеуіміз керек?                                       

Ата мен әже немересімен орысша сөйлесіп, әке мен ана баласының қолынан жетектеп, үйінің жанындағы қазақ мектебін айналып өтіп, орыс мектебіне апарады. Бұдан өткен сорақылық бола ма?                                                                                                                             

Жаңа оқу жылы басталуға бір аптадай ғана уақыт қалды. «Тарыдай болып» мектеп табалдырығын аттайтын ұрпағыңыз «таудай болып» қай тілде білім алып шығады?

Ардақты ата-ана! Ойланыңыз! Балаңыз елін сүйетін, ұлтына адал айтулы азамат болсын десеңіз, қазақ мектебіне беріңіз!

Риза Молдашева

ТЕКТІ БІЛУ ТЕКТІЛІК ДЕСЕК ТЕ...

 

Астанаға барған жанның «Ханшатыр» ойын - сауық орталығына кірмей кететіндері кем де кем шығар. Таяуда еліміздің бас қаласында болғанымда аталған орталықтың 2-қабатында жарнамасы шынының сыртынан жарқырап, жүргіншіні елеусіз өтіп кете алмайтын сауда нүктесіне мен де бас сұқтым. Дүкендегі ұлттық нақышта өрнектелген киім үлгілері тұтынушыны өзіне еріксіз тартатындай әдемі-ақ. Сабыржан Айрин есімді қазақстандық сәнгердің авторлық киім үлгілерінің дүкені екен.

Жасыратыны жоқ, қазақстандық шебердің сән әлеміне халқымыздың ою-өрнегімен безендірілген киім үлгілерін әкелгені қуантты. Алтын барыс бейнеленген күртеше де, оюмен көмкерілген жейделер де қазақ елінде дайындалған тауар екенін анадайдан паш етіп тұр.  Дүкеннің орта тұсына халық көбірек жиналып қалыпты. Ең жақсы тауар сол жерде болар деген оймен мен де жақындадым...

Қазақ руларының аттары жазылып, ру таңбалары   бейнеленген жаздық   жейделердің әр алуан түстері самсап тұр. Жалайыр, Дулат, Шапырашты, Арғын, Найман, Қыпшақ, Уақ, Керей, Адай, Беріш, Табын... Алғашқыда аңтарылып қалған мен жан-жағыма қарасам, әркім өз тегі жазылған жейдені іздеп әлек. Кездескен бетте таныстықты бір - бірінің руын сұраудан бас-тайтын қазаққа бұл жерде артық әңгіменің қажеті де жоқ. Қай рудан екені қолына ұстаған тауарда жазылып тұр. «3 - 4 жастағы Адайға дәл жейденің ақ түсі жоқ па екен?» деп жанына барған жігітке сатушы қажетін тауып берді. Пендеміз ғой, мен де әулетіміздің екі кішкентайына арнап алайын деп «Арғындардың» жейдесін қолыма ұстаған бетім еді, жаныма жақын келген бойжеткен: «Сіз де Арғынсыз ба?» деп бетіме сұраулы көзбен қарады. Жүзінде жақынын көргендей жылылық бар, жымиып тұр...  Екі жейдені алып, сатушымен есеп айырыстым. Менен кейін жаңағы «туысым», одан әрі кезекте Дулат, Керей, Найман, Адай, Шапырашты бауырлар тұрған...                        

Алты Алаштың бас қосқан Астанада қай рудың өкілдері жоқ дейсің? Ендеше, осы жердегі ең өтімді тауар да ру аттары жазылған жейделер сияқты.                                              

Сыртқа шығып айналама көз тастадым. Бұрын байқала бермейтін үйреншікті көрініс осы жолы басқаша көрінді. Әрине қазақтың астанасы болғандықтан жүргіншілердің де басым бөлігі жергілікті ұлт болуы заңдылық. Дегенмен, бәріміз Сабыржан Айриннің жейделерін киіп көшеге шығып кетсек не болар екен... Ойлаудың өзі қорқынышты сияқты... Тауар өткізу үшін кәсіпкерлер не ойлап таппайды десеңізші! Руының аты айтылса, өртке тиген дауылдай өрекпи жөнелетін қазақ баласы үшін бүгін ружандылық емес, ұлтжандылық керек екенін естен шығарып алмасақ болғаны.

Риза Молдашева

Меншік иесі: «Семей таңы – Вести Семей газеттері» ЖШС

Техникалық директор:Қайрат Жолобаев

Бас редактор: Ерзат Жанатұлы

           

Ескерту! Кез келген

материалды көшіру және жариялау

үшін редакцияның арнайы

рұқсатын алу қажет!

 

Телефон: 8-775-746-46-70,

8-707-372-57-00

Кеңсе тел.: 8-7222-52-36-57