ТАРИХЫН ҰМЫТПАҒАН, ӨТКЕНІН ҰЛЫҚТАҒАН

Бесқарағай ауданында халық ақыны Нұрлыбек Баймұратовтың 130 жылдығы тойланды

Өткен жұма, сенбі күндері бесқарағайлықтар үшін есте қаларлық күндер орын алды. Тәңірі тамаша табиғат сыйлаған Бесқарағай ауданының халқы Қазақ СССР еңбек сіңірген өнер қайраткері, СССР Жазушылар одағының мүшесі, танымал суырыпсалма ақын Нұрлыбек Баймұратовтың 130 жылдық мерейтойын дүркіретіп атап өтті. Дүбірлі тойға алыс-жақыннан ат арытып келген қонақтардың қарасы да аз болған жоқ. Көрнекті тарихшылар мен алаштанушылар, өнер мен мәдениет қайраткерлері мерейтойға арнап жырдан шашу шашып, ізгі тілектерін білдіріп, ақынның өмірі мен шығармашылығы жайында тереңнен ой қозғады. Алдымен ақындар айтысынан басталған шара екінші күнге созылып, ғылыми конференция мен спорттық ойындарға ұласты. Ақ шаңқан киіз үйлер тігіліп, аста та төк дастарқан жайылды. Қазақ күресі, аламан бәйге сынды ұлттық ойын түрлері той көрігін одан әрі қыздыра түсті.

Ертіс пен қалың жасыл орманды бойлай орналасқан шырайлы Шығыстың іргелі аудандарының бірі – Бесқарағай өңірінде туып өскен талантты тұлғалар аз емес. Шұрайлы өлке топырағы дүниеге әкелген сондай дарынды ұлдардың бірі - аузы дуалы айтыс ақыны Нұрлыбек Баймұратұлы. Нұрлыбек Баймұратов өз заманында М.Әуезов, Ж. Аймауытов, Ә. Қашаубаев сынды қазақтың біртуар марқасқа ұлдарымен қоян-қолтық араласып, әйгілі Иса Байзақовтың өзін кезекті жыр додаларының бірінде сөзден тайдырған екен...

Хош. Берекелі Бесқарағай төріндегі дүрмек 22 қыркүйек күні аламан айтыспен бастау алды. Жыр бәйгесінде шашасына шаң жұқтырмайтын жас таланттар қатысты. Арысы Астана мен Алматы, берісі Семей, Өскемен қалалары, Аягөз, Үржар, Тарбағатай аудандарынан келген жас таланттар айтыстың көрігін қыздырды. Бұл айтыстың жөні бөлек деуге негіз бар. Қытай Халық Республикасынан келген қандас қызымыз да жыр додасының ортасынан табылды. Тарихымыздан сыр шертер, ұлылығымызды ұлықтайтын айтулы мерейтой аудан әкімінің міндетін атқарушы Ерболат Рахметуллиннің алғы сөзімен бастау алды. Ақынды көзі көрген аға буынның естеліктері топтастырылған деректі фильм де көрермен назарына ұсынылды. Шағын фильмде Нұрлыбек ақынның туған ауылы, өскен ортасы, шығармалары, ақынның құрметіне ашылған мұражай мен ол жердегі құнды жәдігерлер, ақынның аты берілген білім ордасы жайлы мәлімет берілді. «Наркескен» ақындар мектебінің жетекшісі, айтыстың жүргізушісі Сиязбек Сүлейменов өнер көрсетуге келген ақындарды және осы ақындардың өнеріне әділ бағаларын беретін қазылар алқасымен таныстырды. Бұл жолы ортаға салар ойы көп, өрісі кең, толғауы терең, бүгінгі жас ұрпаққа берері мол жыр сайысына республикалық, халықаралық ақындар айтысының бірнеше дүркін жеңімпаздары, ойы жүйрік зерделі сөздерімен, мәнерлі мақамы, суырып–салма ақындығымен танылып жүрген бес жұп, яғни он үздік ақын бақ сынасты. Екі айналымнан құралған ақындар айтысын бастаған алғашқы жұп Астана қаласынан Әсем Ережеқызы мен аягөздік Қазыбек Байжұманов болды. Қыз бен жігіттің әдемі айтысын көрсете алған бұл жұп әп-сәтте көрермен көзайымына айнала алды. Бұдан кейін жұп болып сахна төріне шыққан Үржар ауданынан Нұрлан Бектібаев пен Алматы қаласынан Аяулым Жұмабекқызының, Өскемен қаласынан Нұржан Жолбарыс және Семей қаласынан Фархат Маратұлының, Аягөз ауданынан келген Әлішер Қыдырбек пен Тарбағатай ауданынан келген Ерасыл Сәрсенбайдың, Семей қаласынан Манарбек Сатыбалды және Қытай Халық Республикасынан келген Саягүл Бірлесбектің айтысымен жыр додасы қыза түсті. Сүйікті ақындарын ерекше қошеметпен, ыстық ықыласпен қарсы алған бесқарағайлықтар сөз тартысын қолдап, қолпаштап отырды. Тілдеріне түйткіл мәселелерді тиек еткен ақындар Нұрлыбек Баймұратовтың 130 жылдығын сөзге қоса отырып, оның шығармаларына арқау болған – ұлттық құндылық, ұрпақ тәрбиесі, адамгершілік пен азаматтық, әділдік пен адалдық, имандылық пен парасаттылық, достық пен махаббат тақырыптарын өлең-жырларына қоса білді. Айтыста ақындар арасында жарасымды әзіл-қалжың, қағытпалар мен орамды ой, толғақты түйіндерімен айтыс десе ішкен асын жерге қоятын қауымды бір серпілтіп тастады. Нұрлыбек Баймұратұлының құрметіне ұйымдастырылған ақындар айтысында шабыты шарықтаған сөз сардарлары ойнақы орам, суырып-салма өнерлерімен айтысты думанды кешке айналдырды десек те артық айтқандық бола қоймас. Бесқарағай жерінде осымен үшінші мәрте өткізілген ақындар айтысы бұл жолы да өз тыңдармандарының жүректеріне жол тауып, ұлттық өнердің ерекшелігін айшықтай алды. Айтыс сүйер ағайынның ұлттық өнерімізге шөліркегені байқалды.

Кім кімге болсын туған жері қашанда ыстық, қашанда қымбат. Айтыскерлер сөз арасында Бесқарағайдың берекелі бастамаларын, астықты алқабын, қалың қарағайын, танымал тұлғаларын, ұлттық өнер жанашырларын жырға қосып, көрерменін бірден баурап, қарсылас сөзіне тура жауап қайтарып, айтыстың мәртебесін асыра алды. Бұл жерде топты жарып шыққан, елі мен жерінің тарихын терең ұғынып, жүрегіне тоқыған талантты, дарынды жастарды танып, тауып тәрбиелеу ісі де өте маңызды. Осы бағытта талантты шәкірт тәрбиелеп, ұлттық өнеріміздің асқақтап, алға қадам басуына өзіндік үлес қосып жүрген С.Сүлейменовтің еңбегі де ескерусіз қалмады. Сонымен қатар алыста жүргенімен жүрегі туған жерге бұрып, осынау жыр додасының Бесқарағай жерінде өтуіне демеушілік танытқан жерлесіміз «Жаннұр - Астана» компаниясының президенті, бас қаланың бетке ұстар кәсіпкері Болат Кеңесбекұлы Садықтың аты аталып, жерлестерінің атынан алғыс та айтылды.

Осылайша ақтық сынға мықты деп танылған үш жұп Аяулым Жұмабекқызы мен Қазыбек Байжұманов, семейлік Манарбек Сатыбалды және Нұржан Жолбарыс, Фархат Маратұлы мен Саягүл Бірлесбек шығып, айтыс өнерінің әдемі үлгісін көрсете алды. Нәтижесінде әділқазылардың шешімімен жүлделі ІІІ орынды аягөздік Қазыбек Байжұманов, ІІ орынды Фархат Маратұлы, І орынды Манарбек Сатыбалды иеленсе, бас жүлдені қандасымыз Саягүл Бірлесбек қанжығасына байлады. Айтыс соңында ақындардың барлығы аудан әкімінің міндетін атқарушы Ерболат Рахметуллиннің алғыс хатымен әрі жүлделі орындарына сай қаржылай сыйақымен марапатталды.

Ал екінші күні дүбірлі той  ақынның өмірі мен шығармашылығына арналған «Өз дәуірінің үні болған ақын» атты ғылыми – тәжірибелік конференциямен басталды. Ғылыми басқосуда «Нұр Отан» партиясы Бесқарағай филиалы төрағасының бірінші орынбасары Болат Уәлиев, ҚР мәдениет қайраткері, ҚР Журналистер одағының мүшесі және сыйлығының лауреаты, Бесқарағай ауданының Құрметті азаматы Асылбек Қожахметов, ҚР Журналистер Одағының мүшесі, абайтанушы, Абай мұражайының қоғамдық кеңесшісі Асан Омаров, Мәдениет саласының үздігі, Семейдегі Мұқан Төлебаев атындағы музыкалық училищенің оқытушысы, режиссер Болат Хамзин, Бөдене аулының тумасы, Қауіпсіздік басқармасының басшысы, «Отты жылдар» кітабының авторы Жұмағазы Оразов, Қарағайлы ауданының ардагерлер кеңесінің төрағасы Бексұлтан Жексенаев және Нұрлыбек Баймұратов шығармаларын зерттеуге сүбелі үлес қосқан Уәлихан Түкісовтың жары Күлзия Түкісова әжей қатысып, өрелі ойлары мен естеліктерін ортаға салды. Алғы сөзді аудандық мәслихат хатшысы Қайырбек Садықов сөй-леді.                       

- Дауылпаз ақын Нұрлыбек Баймұратовтың торқалы тойына дайындықты осыдан бір жыл бұрын бастап едік. Бесқарағай жұртшылығы жұдырықтай жұмылып, осы тойдың дайындығына бір кісідей ат салысты. Міне, бүгін көптен күткен межелі күн де келіп жетті. Арқалы ақынымызды төбемізге көтеріп, рухын асқақтату үшін осында көзкөргендер де, көрмегендер де жиылып отырмыз. Кеше Бесқарағай ауданында республикалық деңгейдегі ақындар айтысын өткіздік. От тілді, орақ ауызды жыр шеберлерінің сайысы өз деңгейінде өтті. Еліміздің әр түкпірінен келген дуалы сөз иелері халықтың айызын қандырарлық аталы сөздер айтып, кестелі ойлар өрді. Жас болса да Нұрлыбек Баймұратовтың бай мұрасымен, өлең сөздерімен, шығармашылығымен жақсы таныс екендіктерін байқатты. Нұрлыбек Баймұратов – тек Бесқарағайда емес, ел көлемінде абыройы асқақ болған ақындардың бірі. Ақынның Мұхтар Әуезовтің назарында болғанын да жұртшылық жақсы біледі. Осы уақытқа дейін ел аузынан түспеген шалқар шабыт иесінің есімі алдағы уақытта да ұмытылмайтынына сенеміз. Нұрлыбек Баймұратовтың өр рухы мен биік тұлғасын, құнды мұрасын ұрпақтан - ұрпаққа қалдырып, дәріптеу – біздің міндетіміз, - деді өз сөзінде Қайырбек Қажыбайұлы.

Осы орайда ақын туралы оқырманға аз-кем айтып өтейік. 130 жылдық торқалы тойдың иесі Нұрлыбек Баймұратұлы 1887 жылдың 6 желтоқсанында Бесқарағай ауданының астықты өңірі - Балапан жонында қарапайым отбасында дүниеге келген. Ол кездегі Балапан жері Ертіс бойының бай орыстары Василий Путинцев пен Ушаровтардың егін салатын жері болған екен. Жасынан жалшылықта жүрген әкесі Баймұрат ұзақ жылдар бойы осы егінді алқаптың қарауылшысы болыпты. Еңбек бейнетін ерте тартқан ақынның анасы Сапар бір өзі екі-үш адамға тең келетіндей кесек, аса еңбекқор, қайратты болған. Анасына ұқсаған Нұрлыбек ақын да ірі денелі, бұла күші буырқанған еңбекқор болып өседі. Ақын орта жүздің белді руы - Найман ішіндегі Кенжалы бұтағынан тарайды. Арғы атасы Еділбай Павлодар облысының Май ауданына қарасты Бозарал-Жалаңаш деген Ертіс бойындағы шағын қазақ ауылдарын мекендеген, мал өсіріп, айран ұрттап, қойын құрттаған еті тірі, өзі батыр адам болыпты.  Елін, жерін басқыншы жауға басындырмай бес қаруын сайлап ұстаған, өзіне серік Тайлақ деген інісі де болған. Осы Елдібайдың ел сыйлайтын Келді деген сүйікті ұлынан Сазанбай тарайды. Сазанбай да алты алашқа әйгілі батыр болған деседі. Сазанбайдан Самұрат, Баймұрат туады. Самұраттан Сыздық пен Әбен атты ұрпақ тараса, Баймұраттан Нұрлыбек туады.  Жоғарыда айтып өткеніміздей, бұл кісілердің ежелгі мекені, ұрпақ таратқан ата қонысы – Май ауданының Бозарал, Жалаңаш деген ауылдары. Нұрлыбек Баймұратовтың өмірі мен шығармашылығын зерттеуге сүбелі үлес қосқан нұрлыбектанушы, Қазақ ССР-нің ағарту ісінің үздігі, Бесқарағай ауданының Құрметті азаматы, зерттеуші-журналист Уәлихан Түкісов былай деп жазады: «Еділбай ұрпақтарынан Баймұраттан басқаларының немере-шөберелері күні бүгінге шейін Ертіс бойындағы Семьяр, Май, Бозарал-Жалаңашта тұрып жатыр. Мәселен, жоғарыдағы Самұраттың балаларынан тараған Омар, Әубәкір, Оспан дейтін ұрпақтары сол ата қоныстарында тұрып қалған. Омар да батыр, айтулы сайыскер, қамшыгер болыпты. Әбубәкірдің баласы Ұлы Отан соғысына қатысып, ерлікпен қаза тауыпты. Оның аты Ертай екен. Оспанның екі ер баласы болыпты. Үлкенінің аты Мұқан, кішісінің аты Бекен. Қазір Мұқанның ұлы Мұрат Павлодар қаласында тұрады. Бекеннің үш ұлы болған. Олар қазір Семьяр ауылында тұрады».

Бертін келе аумалы-төкпелі заман туған шақта Еділбай ұрпақтары күнкөріс ауқымымен әр жерге көшіп, кәсіп іздейді. Баймұрат ақынның Бесқарағай өңіріне, Балапан жонына келіп қоныстануына да осы жағдайлар себеп болған екен. Бұл туралы ақынның өзі былай дейді:

Баймұрат – әкем аты, елім – Найман,

Дауысым айғайласам шығар қайдан.

Ішінде қалың найман Кенжалысы, тараған біз бір ұрпақ Еділбайдан.

Туғанмын Балапанда – орыс жері,

Жасымнан ақын болып, болдым шері,

Баймұрат – әкем аты, шешем – Сапар.

Сүйегі қалмақылау арғы тегі.

Балапан орыс жері ел жайлаған,

Қу жетім кедейлікпен қол байлаған.

Он жасымда келгенімде өлең қонып,

Он бесте жиын топта айғайлағам.

Міне, өзі туралы осылай жырлаған қазақтың дарынды ұлдарының бірі – Нұрлыбекке өлең он бір жасында дарыпты. Ескіше де, жаңаша да сауатты болған ақын Абай, Әріп, Әсет шығармаларынан тәлім алған. Ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап, халық арасында насихаттаумен шұғылданған. Иса, Нартай, Маясар Жапақов, Төлеу Көбдіков сынды ақындармен айтысқа түскен төкпе ақын «Ер Төлеген», «Қанды жорық» сынды дастандар да жазып қалдырған. Азамат соғысының оқиғаларын суреттеген «Қанды жорық» дастаны 1962 жылы жеке кітап болып жарық көрді. Ал ақынның баспасөзде жарияланған тұңғыш шығармасы- 1925 жылы Семейдегі «Таң» журналында жарық көрген «Қала сұлуы» атты поэмасы.

Әр ақынның есімін дүйім жұртқа паш ететін бір кезең болады. Нұрлыбек ақынның есімін елге танытқан сондай оқиғаның бірі 1922 жылы Семей қаласында өтеді. Бұл – ақынның әйгілі Иса Байзақовпен сөз таластыруы еді. Кейіннен Заңғар жазушы Мұхтар Әуезов екі азулы ақын арасындағы осы жыр додасын жоғары бағалаған екен. Ақын өміріндегі осындай елеулі сәттер мен маңызды көріністер Асылбек Қожахметовтің әсерлі әңгімесіне арқау болды:

- Балалық, жастық шағы өзі айтқандай жетімдік пен жоқшылық құрсауында өтсе де, тағдырына мойымаған Нұрлыбек ақын домбыраны өзіне жан серік етіп, еліне еркелей жыр арнайды. Ақынның әкесі Баймұрат ен даладағы жалғыз үйде өмір бойы бай-көпестерге қарауыл болып өмір сүрді. Араласатын тірі жан болмағандықтан Баймұрат ақын дүниеге келгенде өзі кіндік әке болған. Тіпті, анасы Сапарға қалжа беру үшін біреуден ешкі сұрап әкелуге мәжбүр болады. Міне, Нұрлыбек ақын осындай қиыншылықта тірлік кешті. Жастайынан жалшы болып, қара жұмысқа жегілді, қар күреп, мая үйді. Сондай күндердің бірінде түсіне ақсақал еніп, «Сен ақын боласың», - дегенде орнынан ұшып тұрып, домбыраның орнына оқтауды алып, әндете бастаған дейді. Балам науқастанып қалды деп қорыққан әке ұлын қалаға дәрігерге апармақ болып, жолға шығады. Жолай Абайдың хатшысы болған ақын Ахметшәріп Молдажанов деген азамат кездесіп, баланың бойында булығып шыға алмай тұрған өнердің бар екенін бірден байқайды. Баланы бір айдай қасына ертіп, білгенін үйретеді, ақындық жолға баулиды. Ол алдымен Абайдың өлеңдері мен әндерін үйретіп, Абайды танып-білуге жол көрсете бастаған. Бұл жайт Ұлы ақынның 100 жылдық мерейтойына арнап шығарған «Абайға», «Бейіт басында» деген өлеңдерінде де айтылады. Алғашқы ұстазынан осындай тәлім алған Нұрлыбек 15 жасынан ақындыққа анық бет бұрған екен. Нұрлыбекті көзі көрген ақындардың айтуынша, ақын отырған жерінде Абайды аузынан тастамайтын көрінеді. Үнемі әңгіме қылып отырады екен. Бұл - жастайынан ұлы ақынның өсиет, жырларын бойына сіңіріп өскендігін көрсетсе керек. Нұрлыбектің арнайы білімі болмаған. Әліпті таяқ деп білмейтін молдалардың таяғын көріп, жас кезінде соны да өлеңге қосқан. Тағдырдың басқа салған осы бір ауыртпашылықтарынан құтылу үшін анасын ата-әкесінің туған жері Май ауданына қалдырып, өзі Павлодар облысында су жолында, пароходта жұмыс істейді. Ол кезде Бесқарағай ауданы Павлодар облысының құрамында болды. Жұмыс істей жүріп Сапарғали деген азаматпен танысады. Кейіннен екеуінің таныстықтары айырылмас достыққа ұласады. Сөйтіп жүріп, Балқия деген арумен отау құрады. Балқия он үш құрсақ көтергенімен, перзенттері шетінеп кете берген екен. Оның себебі, Балқияға ата-анасы ақ батасын бермеген көрінеді. Кейінен Қытайға барып ата-анасының ақ батасын алғаннан кейін ғана, екеуінің Мансұр атты жалғыз ұлы болған екен. Мансұр - Зейнолла Қабдолов сынды белгілі ғалымдармен бірге Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін тамамдапты. Демек, Мансұр да әдебиеттен алыс болған жоқ деуге негіз бар.

Нұрлыбек Баймұратұлы 1922-1923 жылдары білімін көтеру үшін сол кездегі Қазақстанның орталығы - Орынбор  қаласына барады. Орынборда жүріп Мұхтар Әуезовпен танысқан. Мұхтар Әуезов Нұрлыбектен он жас кіші болса да, екеуі әзіл-қалжыңы жарасқан замандастар секілді болыпты. Ақынның шығармашылық өсуіне де Мұхтар Әуезовтің ықпалы аз болмаған. Бұл туралы ақынның өзі «Қамар сұлу» поэмасын жазуға Мұхтардың көп ықпалы тиді», - деп айтады. 1950 жылы Павлодар облысындағы  қонақ үйлердің бірінде демалып жатқанда Нұрлыбек ақын Мұхтардың келгенін естіп, іздеп барады. Барса, ине шаншар жер жоқ екен, иін тірескен халықты көреді. Сол кезде төрде отырған Мұхтар Әуезов Нұрлыбекті көрісімен халықтың арасымен жүріп отырып,  қарт досымен құшақтай амандасып, қасынан орын беріпті. Жиылған халық болса: «Кемеңгер жазушы құрақ ұшып сыйлайтындай, мына шал кім болды екен?», -  деп таңданған екен.

Нұрлыбек Баймұратұлы 1939 жылы ел көлемінде ұйымдастырылған үлкен айтыста жыр алыбы Жамбылдың батасын алады. Сол тұста өзі қарсылас шақ келтірмей, есімі дүркіреп тұрған Нұрлыбек ақынды Шашубай деген әйгілі қарт айтыскер додаға шақырған екен. Дереу орнынан көтеріліп, қарт ақыннан кешірім сұраған Нұрлыбек Баймұратұлының адамгершілік асыл қасиетіне дән риза болған Шашубай ақынды құшақтап тұрып, көзіне жас алған деседі. Міне, шашасына шаң жұқтырмаған Нұрлыбек Баймұратұлы тума талант болса да, адамгершілік өлшемінен асып кетпеген, қарсыласын сыйлай білген, сөзге тоқтай білген.

Нұрғали Тұңғатаров деген азамат 1950 жылы Семейде тұңғыш рет кең көлемде ақындар айтысын ұйымдастырғанда Нұрлыбек ақынға мынандай баға беріпті:

«Нұрлыбек ақын едің Екпінің мол,

Сөзден нөсер құюшы ең оң менен сол.

Қой бастаған серкедей басқарушы ең,

Топты жарып, толқытып, көрсетіп жол.

Ақындармен Нұрлыбек қарысатын,

Аяғы жеткен жерге барысатын.

Долданса тұлпар еді тоқтамайтын,

Күш бермей ауыздықпен қарысатын».

Осы өлең жолдары-ақ Нұрлыбектің өз заманында дауылпаз, дүлдүл, сөз тапқыш ақын болғанын дәлелдеп тұр. Кеңес үкіметі кезінде де айтысқа қатысып, халықты күнделікті жаңалықтардан, саяси оқиғалардан құлағдар етіп тұрған. Зайсанға Мұхтар Әуезов, Ғабиден Мұстафин, Кузнецов сияқты әдебиеттің тарландары  келгенде, солармен бірге Жармаға барып, «Шыңғыс сақинасы» деген өлең жазады. Бұл туындысы қазіргі «Семей таңы», сол кездегі «Екпінді» газетінің бетінде 1939 жылы жарық көреді.

«Нұрлыбек ақын Иса Байзақовпен сағаттап отырып үш рет айтысқан. Сонда Иса Байзақов домбырасын шекесінен асыра көтеріп, шертіп жыр төгіп отырып:

- Қарашы Қарағайдың еркесіне,

Исаның кетті шығып желкесіне.

Найманның қаңғып жүрген Нұрлыбегі

Арғынның кездесті ғой серкесіне, - деп толғаған екен.

Иса кезінде Нұрлыбекке «Мен саған құдаймын»,- деп мақтанса керек. Исаның ол кезде басы таз, киімі жүдеу екен. Нұрлыбек оның «Құдаймын» деген сөзін ұстап алып:    

- Өз жерім, мұнда қаңғып келгенім жоқ,

Аз болса кеудемді бергенім жоқ.

Жаратушы - бір Құдай деуші еді,

Бөрік киген таз құдай көргенім жоқ. – деп жауап қайтарыпты. Тыңдаушылар қыран күлкіге батып, Иса бұған өткір жауап қайтара алмай отырып қалыпты»,-  деп халық ақыны Қалихан Алтынбаев жазады. Орнында бар оңалар демекші, артында іздеушісі, жоқтаушысы бірлі-жарым емес, қалың көпшілік, бүкіл бұқара халық болса, адамның мәңгі жасайтыны күмәнсіз. Айтыс дүлдүлі, төкпе ақын Нұрлыбек Баймұратовты бесқарағайлықтар еш ұмытпайды, - деп сөзін түйіндеді Асылбек Қожахметұлы.

Бесқарағай ауданының Құрметті азаматы, Қазақ ССР-нің оқу-ағарту ісінің үздігі, зерттеуші-журналист, нұрлыбектанушы - Уәлихан Түкісовке арналған кестелі сөзді шәкірті, ҚР Мәдениет саласының үздігі, Семейдегі Мұқан Төлебаев атындағы музыкалық училищенің оқытушысы, режиссер  Болат Хамзин айтты.

- Абайды әлемге танытқан Мұхтар Әуезов болса, Нұрлыбек Баймұратовты күллі қазақ жұртшылығына танытқан Уәлихан Түкісов еді. Мен сонымен мақтанамын. Өмірінің соңына дейін Уәлихан ағаның қасында жүріп, тәлімін алдым. Уәлихан атамыз Нұрлыбек Баймұратовты ең бірінші рет тоғыз жасында көріпті. Ақынның таланты мен түр-тұлғасы, келбеті сол кезде-ақ жүрегінде сақталып қалған екен. Сол тоғыз жасында түскен шоқ өмірінің соңына дейін лаулап жанды. Екінші рет – жолда көріпті. «Семеновка деген елді мекеннен бір кісі түсіп қалды. Қасымдағылардан бұл кісі кім деп сұрап едім, Нұрлыбек Баймұратов деп жауап берді. Екінші және соңғы рет көруім – сол болды » дейтін Уәлихан атамыз.

Уәлихан Түкісов - Нұрлыбек Баймұратов шығармаларын насихаттап қана қойған жоқ, өмірінің түп тамырына дейін зерттеп, ер есімін халық санасында қайта жаңғыртуға сүбелі үлес қосты, айлап, жылдап сапар соңында жүрді. Ақынның 130 жылдық мерейтойына  екі жыл қалғанда басылым беттеріне мақала жариялап, торқалы тойдың жақындап қалғанын тізгін ұстар азаматтардың есіне салды. Амал не, бүгінгі тойды көре алмай өзі де дүниеден өтіп кетті. Арамызда болса тойдың көрігін қыздырып отыратыны сөзсіз еді. «Нұрлыбек – ақиық ақын» деген пьесамды жазу үшін, алдымен, ағадан рұқсат сұрадым. «Осы пьесаны Бесқарағай ауданының 80 жылдық тойына арнасам» деген ойымды білдіргенімде, «Нұрлыбектің менен басқа да іздеушісі бар екен ғой. Тек әсерлеме, тым асырып сілтеме», - деп ризашылығын білдіріп, ақ батасын беріп еді. Сол сөздерді басшылыққа ала отырып, кітапты да жарыққа шығардық. Кітап күллі Қазақстанға танымал болмаса да, Шығыс өңіріне, Семейге танылып жатыр. Ақынның «Қанды жорық» поэмасын да пьесаға айналдырып, әзірлеп  қойдым, - деді Болат Хамзин.

Осыдан соң Уәлихан Түкісовтің және ұзақ жылдар Нұрлыбек Баймұратов атындағы орта мектепте директор қызметін атқарған ұстаз Тоқтаған Кәкенұлының туған-туыстарына аудан әкімінің міндетін атқарушы  Ерболат Рахметтулин атынан сый-сияпат жасалып, ерен еңбегі мен қарымды қуаты үшін қос қайраткердің ұрпақтарына құрмет көрсетілді.

Ақын есімі республика жұртшылығына танылып, тасы өрге домалаған екінші кезең - 1939 жыл. Осы жылдың 21-27 маусым күндері Қазақстан жазушыларының Алматыда өткен 11-ші сьезінде делегат ақын суырып салма шумақтарымен ұлы жиынды құттықтап, сол сьезд үстінде СССР Жазушылар одағына мүшелікке қабылданады. Сол жылы оған «Қазақ ССР-ның енбек сіңірген өнер қайраткері» атағы да беріледі. Өлеңмен өмірін өрнектеген ақын өмірінде жазықсыз жала жабылып, тар қапасқа қамалған, азап тартқан күндері де аз болмаған. Айтыс дүлділі 1962 жылы 8 қарашада 82 жасында дүниеден озады. Ақынның бірінші жары Балқиядан Мансұр атты ұлы және Гүлжаһан атты немересі, екінші жары Ұрқиядан Асылбек, Нәсілбек, Гүлбағиша атты ұрпақтары қалған.

- Әр нәрсенің тамыры болатыны секілді, жаңа замандағы қазақтың түп-тамыры Абайда жатыр. Сондықтан Нұрлыбек Баймұратовты да ұлы ақыннан тәлім алған Абайдың шәкірті деуіміз керек. Ақынның әділдік пен ақиқатты жырлауы, халықты білім мен өнерге шақыруы – соның бір дәлелі. Нұрлыбек ақынның өз заманында арқалы ақын болғанын тарихтың өзі көрсетіп келеді. Ол тек өзінен мүшел жас үлкен Иса Байзақовтан ғана жеңілген екен. Ол заманда теледидар, радио сынды байланыс құралдары болмады, халық тек айтысты тыңдады, қоғамдағы күллі жетістік пен кемшілікті сол арқылы білді. 1930-1950 жылдар арасындағы 20 жыл бойы айтыс қазақ даласындағы негізгі өнер түріне айналды. Әбден кедейленіп, шаршаған халықтың рухын көтеретін бірден-бір рухани қозғаушы күш - айтыс болды. Айтыс қазақ пен қырғызға ғана дарыған - асыл өнер.  Сол себепті, осы айтыс өнерінің биігінде тұрған Нұрлыбек атамызды өз заманының ақыны болды деуге әбден негіз бар. 1949 жылы халық көліктің не екенін білмеген заманда, Алматыдан «Победа» көлігін қанжығасына байлап келді. Бірақ Нұрлыбек Баймұратов тағдырдың еркесі болды деп айтуға келмейді. Ол тағдырдың тауқыметін, ашаршылықты, халықтың қиыншылығын, кедейлікті көп көрген адам. Алғашында Ораз Исаевтің көмегімен темір тордан құтылғанымен, 1950 жылдары ілмекке ілініп, түрмеге тоғытылды. Бостандыққа шыққаннан кейін бұрынғы қарқынынан айырылды. Сол тұста айтыс ақындары негізінен социализмді, Ленин мен Сталинді жырлаған еді. Естеріңізде болса, 1950 жылға дейінгі социализм тарихта «Сталиндік социализм» деп аталды. Бұл жылдар халықтың басына қара бұлт үйірілген сондай бір қиын уақыт болғанын барлығыңыз білесіздер. Нағыз социализм орнаған жылдар 1950 жылдардан кейін ғана басталды.

«Жас алпыстан асқан соң

Өлімге аяқ басқан соң,

Тіршіліктен оянып,

Көзіңді ала қашқан соң,

- деп Шәкәрім атамыз айтқандай, Нұрлыбек атамыз да жасы 60-тан асып, 70-ті алқымдаған тұста тіршіліктен оянғандай болды. Социализмнің жағымсыз тұстарын танып-біліп, ақындық ортадан алыстай бастады. Иса Байзақов Алматыға шақырғанда, одан да бас тартты. Бір жағынан сол тұста халық ақындарының төрағасы ретінде Нұрлыбек Баймұратовтан күнде жауап алынып отырды. Алашордашы ретінде қуғындауда жүрді. Өмірдің ащы-тұщысын көп көрген әке ұлына арнап «Мансұрға» деген өсиет өлең жазып қалдырды. Осы өсиетінде жастарға ақылын, өнегесін айтты. Он шақты шумақта қарым-қатынас өнегесі тұнып тұр. Бұл жай айтыс ақынының сөзі емес, ақынның кемеліне келіп, даналыққа аяқ басқан тұсында айтқан жан сөзі. Кеңес үкіметі кезінде халық ішінен шығып, халықтың рухын көтеретін, мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтын ақындарға «Халық ақыны» деген атақ берілді. Нұрлыбек Баймұратов сол атаққа лайық жан болды. Өмірінің соңына дейін туған топырағынан алыстамай, қалың қарағайдың ішінде өмірін өткізді, - деп сөзін түйіндеді абайтанушы Асан Омаров.

Алқалы жиынның нүктесін қояр келелі сөздерді аудан әкімінің міндетін атқарушы Ерболат Рахметуллин айтып, лебізін көпшілікке арнады. 

- Нұрлыбек Баймұратовтың ұлы мерекесіне жиналған қауым, ардақты ағайын! Бүгін Бесқарағай ауданы үшін үлкен торқалы той. Осы жерде кіндік қаны тамып, осы жерден өрбіген халқымыздың біртуар азаматының, халық ақыны Нұрлыбек Баймұратовтың туғанына биыл 130 жыл толып отыр. 1 қаңтардан бастап аудан тұрғындары осы торқалы тойға арналған ауқымды шараларды «2017 жыл - Нұрлыбектану» жылы деген айдармен өткізіп келеді. Солардың ішіндегі ең салмақтысы қыркүйек айына келіп тоқтады. Кеше де жер-жерден келген ақындарымыз өрелі ойларын ортаға салып, Бесқарағайды Бурабайға теңеді, ауданда зиялы қауым мен биязы халық тұратынын тілге тиек етті. Қай кезде де сүйектен өтетін өткір сөздер тек ақындардың тілімен айтылған. Одан қорытынды шығару – біздің міндетіміз.

Нұрлыбек ақынның 1922 жылы Иса Байзақовпен айтысуы – қазақ тарихында қалған айтулы оқиғалардың бірі. Шындығын айту керек, жастығына қарамай Нұрлыбек ақын Исамен айтысуға бел байлап, белді ақынды сөзден тайдырған. Оның өзге ақындармен айтыстары – өз алдына бір әңгіме. Ал ақынның есімі ел есінен ұмытылып, тіпті 90-100 жылдық мерекелі күндері атаусыз қалған кезде Ново-Николаевка орта мектебінің директоры, марқұм Тоқтаған Кәкенов пен Уәлихан Түкісовтың бастауымен 1997 жылы ақынның 110 жылдығы жоғары деңгейде атап өтілді. Осы жылы ақынның есімімен орта мектеп аталды. Бұл - да бір тарих, зор еңбек. Уақыт деген ағып жатқан сумен тең. Енді міне, 130 жылдық торқалы тойына да аман-есен жетіп отырмыз.

Дауылға тиген өрттей өр мінезді Нұрлыбек Баймұратов қатал тағдырмен талай рет бетпе-бет келіп, қарсыласа, қасарыса өмір сүрді. Жазықсыз жазамен Колымаға жер аударылса да, өзіне біткен суырып салма талантымен өз заманының жырлаушысы бола білді. Оның есімі қазақ айтыскерлері арасында ұмытылмақ емес, - деді Ерболат Еренұлы.

Осыдан соң Нұрлыбек Баймұратов атындағы орта мектепте ескерткіш – мүсін ашылып, ақынның шығармалары мен өмір деректері, публицистикалық мақалалар жарық көрген «Нұрлыбек Баймұратов» атты кітаптың тұсаукесері өтті. Келген қонақтарға 1992 жылы Қарағайлы ауылында ашылған ақын мұражайы таныстырылды.

Торқалы тойдың жалғасы түстен кейін да толастаған жоқ. Ақынын әспеттеген халық кең даланы әсем әнмен көмкеріп, киіз үйлер жарысын ұйымдастырды. Шашасына шаң жұқпас тұлпарлар аламан бәйгеде бақ сынаса, тағы бір тұста жауырыны жерге тимеген балуандар анықталды. Ауылдың алты ауызы да айтылып, құлақ бұрауы келтірілген күйлер орындалды, ақынның жауһар жырлары оқырманымен табысты. Осылайша дауылпаз ақынның есімі халқымен қайта қауышып, шоқтығы тағы бір биіктей түсті.

3 шақырымдық тай жарысында Әбдінұр Әмірғалиев, Темірлан Оралбаев, Әділет Алтынбаевтың тайлары жүлделі орындарды бөліске салды. 3,2 шақырымды қамтитын «Ұшқыр» жарысында Салия Белый атты азаматтың «Хорьковский» тұлпары топ жарса, Тілеуғали Епош атты азаматтың «Бөртесі» екінші, Әділет Алтынбековтің «Сұңқары» үшінші болып көмбеге жетті. 15 шақырымдық «Топ» жарысында Ілияс Қапанов,  Тілеуғали Епош, Рахат Есенгелдиновтердің тұлпарлары жүлделі болды. Ал ел құлағын елеңдеткен 25 шақырымды қамтитын аламан бәйгеде Сұлтан Хабдуллаев атты азаматтың тұлпары алдына қара салмады. Ұлан Нұрымжанов, Төлеуғали Еркебұлан сынды азаматтардың бәйге аттары да осы сайыстан олжалы қайтты.

Жырдың туын тіккен жан-жақты талант иесі – Нұрлыбек Баймұратовтың мерейтойын Бесқарағай жұрты осылайша өз деңгейінде атап өтті. Елдігіміз бен бірлігімізді көрсететін осы бір айтулы шара ел есінде қалатыны анық. Елбасымыз «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында «Әрбір өлкенің халқына суықта пана, ыстықта сая болған, есімдері ел есінде сақталған біртуар перзенттері бар. Осының бәрін жас ұрпақ біліп өсуге тиіс» деген болатын. Өткенімізді тірілтіп, өшкенімізді жаңғыртуға баса көңіл бөліп жатқан осы бір  шақта, Нұрлыбек Баймұратовтай жауһар жыр иелерінің есімдері халық санасынан көмескіленбек емес.

Жадыра ТӨЛЕГЕНҚЫЗЫ

ШАТТАНАТЫН КҮН БҮГІН, ШАТТАН ҚАЗАҚ! ТІК КӨТЕРІП ЕҢСЕҢДІ, МАҚТАН ҚАЗАҚ!

 

Бодандықтың қамытын киіп, бұратана атанған ұлттың санасына «бостандық» сәулесін құйған қозғалысқа биыл - 100 жыл. Кең өріс қазақ сахарасында өз алдына ел болуды көздеген арда Алаш ұлдарының жанкешті қарекеті тарихтан кеш те болса өз бағасын алып жатыр. Есіл ерлердің еңбектері еленіп, туған халқымен қайтадан қауышты. Бостандық алу арқылы тілі мен ділін, жері мен елін, рухани байлығын сақтап қалуды көздеген оғландардың басында Алаш көсемі Әлихан Бөкейханов тұрды.

Күндердің қасиеттісі жұма, яғни, 22 қыркүйек күні Семейдің төрінде ұлы тұлғаға ескерткіш орнатылды. Осылайша, азаттық идеясы туған шаһарға азатшыл арыс рухы қайта оралды. Ескерткіштің ашылуына Қазақстан Республикасы Парламенті мәжілісінің депутаттары, Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары Нұрымбет Сақтағанов, «Нұр Отан» партиясы Шығыс Қазақстан облысы филиалы төрағасының бірінші орынбасары Әнуарбек Мұхтарханов, Семей қаласының әкімі Ермак Сәлімов, алыс –жақыннан келген ғалымдар, зиялы қауым және қала жұртшылығы қатысты.

Жалпы, Алаш қозғалысының 100 жылдығын атап өтуге дайындық осыдан екі жыл бұрын басталып кеткен. Шығыс Қазақстан облысының әкімі Даниал Ахметов 2015 жылы 30 наурызда Алаш қозғалысының 100 жылдығына орай Семей қаласында Әлихан Бөкейхановқа ескерткіш орнату жөнінде тапсырма берген болатын. Осы тапсырманы орындау мақсатында республикалық деңгейде Әлихан Бөкейхановтың болашақ ескерткішінің  жобасына ашық конкурс жарияланды. Ал 2016 жылдың 6 желтоқсанында Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің Алаштың 100 жылдығына арналған жоспары бекітілді. Жоспарға сәйкес, Семей қаласында Әлихан Бөкейханов ескерткішінің ашылуы, Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік  университетінің базасында ғылыми - танымдық конференция өткізу және тезистер жинағын шығару, «Алаш арыстары – М.Әуезов» мұражайының жаңа экспозициясының ашылуы сынды ауқымды іс-шаралар ұйымдастырылу көзделген. Міне, осы игілікті істерді жүзеге асырудың сәті де жетіп, қала халқы, жалпы Қазақ елі үшін мән –мағынасы зор шара өтті. Алдымен Әлиханға арналған ескерткіштің ашылуын асыға күткендер Ленин көшесі бойындағы жергілікті халық аузында «Арбат» аталып кеткен алаңға жиналды. Ескерткіш басында алғашқылар қатарында сөз алған Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары Нұрымбет Сақтағанов, қала тұрғындары мен қонақтарын бүгінгі айтулы күнмен облыс әкімі Даниал Ахметовтің атынан құттықтай келіп, Әлихан ескерткішінің өскелең ұрпақ үшін ерекше маңызға ие екеніне тоқталды.

- Бұл ескерткіш Тәуелсіздіктің қандай ұғым, қандай байлық екенін дұрыс түсінетін әрбір азамат тағзым ететін киелі орынға айналары сөзсіз. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың тікелей тапсырмасына сәйкес, Алаш қозғалысының 100 жылдығына орайластырылған іс –шаралар өткізілуде. Соның бірі –осы ескерткіштің ашылуы. Тиісті іс –шаралар қабылданып, республикалық комиссия жұмыс жасады. Бүгін тарихи әділдіктің жеңіске жеткен күні. Барлықтарыңызды бабамыз Әлиханның өз тұғырына қонған күнімен құттықтаймын. Мереке құтты болсын, - деді Нұрымбет Аманұлы.

 Ізгі тілек Семей қаласының әкімі Ермак Сәлімовтің құттықтауымен жалғасты.

- Бүгінгі күн - ұлттың рухын асқақтатуда аса маңызды. Бүгінгі күн - арман ақиқатқа айналған күн. Бүгінгі күн - Алаштың қыраны тұғырына қонған күн. Кемел басшы Н.Ә.Назарбаевтың арқасында шекараны шегендеп, тарихымызды түгендеп жатқан жайымыз бар. Ұрпағымыз қатарынан қалмай, бақытты ғұмыр кешуде. Ұлтты ұйыстырған ұлы идея елімізді кемел келешекке жетелеп келеді. Мақсат - айқын, мұрат - асқақ, міндет - зор. Ғылым мен білімнің, ептілік пен тектіліктің қара шаңырағы болған қарт Семей қашан да елмен бірге жасай бермек. Барды бағалап, жоқтың орнын толтырып, ұрпақ алдында ұялмастай еңбек етелік. Ұлы даланың ұл – қыздары аман болсын,- деді шаһар басшысы.

Ал ескерткіштің ашылуына Астанадан арнайы келген қоғам қайраткері, Қазақстан Республикасы Парламенті мәжілісінің депутаты, «Ақжол» партиясының төрағасы Азат Перуашев бүгінгі шарамен тек семейліктерді ғана емес, барша қазақстандықтарды құттықтады.

- Осыдан тура бір ғасыр бұрын Әлихан Бөкейханов басқарған Алаш қозғалысы алғаш рет Тәуелсіздік, бостандық жайлы сөз етіп, соның жолында бар күштерін сарп етті. Бірақ қолға алынған іс соңына жетпей, жол ортадан сап тыйылды. Оның қандай тарихи себебі бар екенін өздеріңіз жақсы білесіздер. Солай бола тұрса да, бабаларымыздың сол кездегі ұлттық мүдде, саяси ұстанымдары текке кеткен жоқ. Бастарын бәйгеге тігіп, өздері сол жолда құрбан болса да, алаш ардақтылары қолға алған бастамалардың өміршең екеніне бүгінгі ұрпақтың көзі жетті. Елбасымыздың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында өткен тарихымызды ұмытпау, керісінше ұлықтау жайлы жақсы айтылған. Ендеше, рухани жаңғыру дегеніміз - осы. Бүгінгі шара сол сөзіміздің дәлелі, - деді халық қалаулысы.

Ал «Нұр Отан» партиясы Шығыс Қазақстан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Әнуарбек Мұхтарханов Алаш қозғалысының 100 жылдығы мен Әлихан Бөкейхановтың 150 жылдық мерейтойларын атап өту тұғырлы Тәуелсіздігіміздің 25 жылда жеткен жарқын жеңістерінің бірі деп атап өтті. Сонымен қатар, Алаш арыстарының 20-шы ғасырда армандап кеткен ұлы істері бүгін жүзеге асып, есімдері жаңғырып жатуы ұлыларға жасалған үлкен құрмет екенін де айтып  өтті.

Әлихан ескерткіші басында Алаш арысы, Алаш партиясы, Алашорда үкіметі жайлы сан түрлі тағылымды, мәнді–мағыналы ойлар айтылды. Филология ғылымдарының докторы, профессор Арап Еспенбетов:

- Осыдан 100 жыл бұрын қасиетті Семей жерінде «Алаш» дейтін қала пайда болып,  «Алаш» партиясы құрылып, Алаш үкіметі қанат қаққан болатын. Одан кейін Алаш жайлы аузымызға алуға мүмкіндік болмады. Тоталитарлық жүйедегі «қатаң тәртіп» ол сөзді айтқызбады. Егемендікке қол жеткен бүгінгі күні Алаш тарихы қазақ тарихы деген мәселені қайта көтеріп отырмыз. Әлиханды 20-шы ғасырда өмір сүрген қазақ зиялылары өздеріне «Көсем» деп таныған болатын. Қоғам қайраткері өз бағасын 1917 жылы алған. Бүгінгі « Семей таңы» газетінің негізі болған сол кездегі «Сарыарқа» газетінде Әлиханның орнын белгілеген Сұлтанмахмұт Торайғыровтың мақаласы шықты. Осы мақалада Әлекеңнің қазақ қоғамы үшін жасаған істері мен орны ашып көрсетілген. Ендеше, Алаш көсемінің елім, жерім деп еткен еңбегі, төккен тері текке кеткен жоқ. Бүгінгі ұрпақ Алаш қайраткерлерін жадында сақтап, еңбегін оқып, жас ұрпаққа үлгі етуі тиіс, - деді ғалым.

Өз заманында халқының қошеметіне бөленіп, лайықты бағасына ие болған арыстың тау тұлғалы мүсіні өзінің лайықты орнын тапты деп білеміз. Десек те, ескерткішті қояр қарсаңында Алаш арысына Алаш қаласынан лайықты орын табылмай, «сергелдеңге» түскенін қалай жасырамыз. Ел арасында ескерткіштің «белгісіз орыны» жайлы алып –қашпа әңгімелер де тарағаны рас. Дегенмен, ағымдағы жылдың 31 мамыры күні қаламыздағы мәдениет және өнер ардагерлері мен өкілдерінің қатысуымен қоғамдық тыңдау өтіп, талқылау барысында Ленин көшесіндегі Арбаттан ұсынылған орын бірауыз-дан мақұлданды. Сан миллион алаштың арманын аяқасты еткен кеңестік «күн көсемнің» көшесінде енді Алаш көсемінің тас тұлғасы «мен мұндалап» тұрмақ. Ескерткішке назар аударғандар қабағы қатулы, алысқа ойлана көз тастап, қолына асық ұстаған бейнені көреді. Ұлы тұлғаның осы тұрысының өзі туған халқына тізесі әбден батқан Ленинге сес көрсетіп тұрғандай ма, қалай?! Ендеше, көше атауын ауыстыру да уақыт оздырмайтын бүгінгі күннің талабы. Тиісті орындар осыны да ескерер деген ойдамыз.

Енді елді елең еткізген ескерт-кішке кеңірек тоқталсақ. Астына қойылған тасымен қоса есептегенде мүсіннің биіктігі 5 метрден асады. Ескерткіштің композициясын ә дегенде түсіну оңайға соқпайды. Онда Әлихан оң қолына асық ұстап, сол қолын қалтаға салып асқақ тұр. Ал артындағы орындықта бірнеше кітаптар қойылған. Осы жиынтық арқылы Алашорда басшысын қалай әспеттемек болғанын білу үшін мүсін авторы, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі Бахытбек Мұхаметжановпен кездесіп, тілдестік. Жалпы, Бахытбек Ақажанұлы Алаш қайраткерінің мүсініне дейін Алматы қаласы шетіндегі репрессия құрбандарына арналған монумент пен Астанадағы Л.Н.Гумилев, Сағат Әшімбаев сынды тұлғалардың ескерт-кішін жасаған.

- Мүсінді жасауға толықтай бір жылдай уақыт кетті. Оған дейін Әлихан жайлы естеліктерді оқып, оны зерттеу-шілермен сөйлесіп, ақылдастым. Бір ғана Әлекеңнің ескерткіші арқылы мен дүйім қазақтың болмысын көрсеткім келді. Оның қолына асықты бекерден –бекер ұстатпадым. Қазақ мал баққан, малынан береке тапқан халық. Асықты ойнамаған бала кемде – кем. Оның сыртында үлкендерімізден «асығың алшысынан түссін» деген баталы сөзді де естіп өстік. Ендеше, Әлихан қолына асық иіру арқылы туған халқына жарқын болашақ тілеп тұр деп түсінген дұрыс. Ал артындағы орындыққа қойылған кітаптар оның жан-жақты, ұшқыр ойлы, қазақ зиялысы болғанын нақтылай түседі. Бабамыздың қазақ ұлтына қатысы бар әр саладан хабардар болып, тыңғылықты зерттегенін екінің бірі біледі деп ойлаймын, - дейді Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры.

Мәдени шара Абай атындағы қазақ музыкалық-драма театрында Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университетінің ұйымдастыруымен өткен Алаш қозғалысының 100 жылдығына арналған «Алаш және Рухани жаңғыру: идеялар жалғастығы» атты тақырыбындағы халықаралық ғылыми - танымдық конференциямен жалғасты. Конференцияда Алаш қозғалысының тарихи даму жолдары, ұстанымдары, деректанулық және методологиялық негіздері талқыланды.

Нақты фактілер мен тарихи деректерге сүйене отырып, конференцияға қатысушыларды тың жаңалықтардан құлағдар еткен баяндамашылар қатарында Ш.Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының директоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор Зиябек Қабылдиновтің «Алаш идеясы және қазіргі рухани жаңғыру мәселелері», академик Ғарифолла Есім, «Қазақ-қырғыз Алаш ордасы» тақырыбында жазылған, қырғыз тарих ғылымдарының докторы Байболат Абытовтың дайындап әкелген материалдары көптің қызығушылығын тудырды.

Мәселен, академик Ғарифолла Есім сан жылдар бойы санаға сіңісті болып кеткен құлдық ойдан арылуда, ұлттық болмысымызды сақтап қалуда Алаш қайраткерлерінің көп еңбек сіңіргенін айта келіп, Әлихан Бөкейхановтың көп еңбектерінің біріне ерекше тоқталды.

- Аталарымызға бодандықтың тырнағын батыра түскісі келген сол кездегі үкімет қазақ үшін «теріс» оқуды шығарды. Яғни, солдан оңға қарай. Ал, біздің қазақта «оң» ұғымы ерекше маңызға ие екенін айтпасақ та түсінікті. Міне, осы сәтте, Әлихан елге екі алфавит үлгісін ұсынды. Ол тегін емес. Оның біріншісі –латын. Екіншісі – төте жазу. Ол дегеніңіз араб жазуы. Осы еңбегінің өзінен –ақ біз қайраткердің тіл мәселесіне ерекше алаңдаушылық білдіргенін көреміз, - деген жерлес ғалым Алаш пен Абай әлемін бөліп қарауға болмайтынын, олардың бір-бірімен біте –қайнасқан біртұтас әлем екенін айрықша атап өтті. 

Өз алдына Тәуелсіз ел болуды көксеген ұлы дала ұландарының бағыт–бағдары қоныстас қырғыз еліне де үлгі болса керек. Бұған Семей жерінде дүниеге келген Алаш партиясының айыр қалпақты ағайынның арасында да үлкен беделге ие болып, соның нәтижесінде «Алаш қырғыз» бөлімшесі құрылғандығы сөзсіз дәлел бола алады. Азаттықты қазақтай аңсаған қырғыздың ұлтжанды көзі ашық азаматтары да өз ұлтын қанды шеңгелден қалай құтқарудың жолдарын алаштықтардан үйренген. Бұл жайында конференцияға Қырғызстаннан арнайы қатысуға келген тарихшы, ғалым Байболат Абытов әсерлеп айтып берді.

- Аумалы–төкпелі аласапыранға толы ХХ  ғасырдың басында Ресей империясынан шет жатқан Орта Азия елдері ішінен өз келешегіне алаңдаған тек қазақ пен қырғыз ғана еді. Олар заман беталысын бірден байқап, қайтсек елді аман алып қаламыз, тәуелсіздікке қалай қол жеткіземіз деп жанталасты. Біздің сол кездегі ұлттық элита, инттелегенциямыз осы тұста Алаш идеясымен үндесіп, оны тең бөлісіп, Алатаудың арғы бетіне кең таратуға күш салды. Өткен ғасырдың басында қырғыз жерінде де большевиктер, меньшевиктер, эсерлер топтасқан түрлі партиялар болды. Солардың қатарында абыройы мен беделі жоғары Алаш партиясының қырғыз филиалы да жұмыс жасады. Қырғыз филиалын құрушы - Әбдікерім Сыздықов. Ол өзімен үзеңгілес серіктерімен 1916-1917 жылдары Алаш партиясының қазақ даласында өткен кеңестеріне, сьездеріне қатысқан. Осы қатардан Ишеналы Арабаев сияқты қырғыз ұлдары да табылды. Бұлар      кейіннен репрессияға ұшырады, - дейді қырғыз ғалымы.

Міне, осы сияқты түрлі қызықты баяндамаларға толы конференция жоғары деңгейде өтті. Конференция әсіресе оған қатысушы жастар үшін аса маңызды. Тарихы тасқа басылған халықтың өткен бір кезеңі әлі де зерт-теуді қажет етеді. Бүгінгі жиында осы мәселе де назардан тыс қалмады.

Алаш қозғалысының ғасырлық тойының аясында меймандар қала-мыздағы «Алаш арыстары – М.Әуезов» мұражайының жаңа экспозияциясының ашылуына да қатысты. Аталмыш мұражай Хакім Абайдың шәкірті, Алаш қозғалысына белсене қатысушы Әнияр Молдабаевтың үйінде орналасқанын көпшілік жақсы біледі. Бұл үйге заманында Абайдың өзінен бастап, ұрпақтары, ақынның айналасы жиі түсетін болған. Тіптен, тарихи құжаттар бұл шаңырақта Ахмет Байтұрсынұлы өзінің әйелі Бадрисафамен тұрғандығын да айғақтайды. Демек, Алаш арыстарының да ел ертеңі жайлы келелі кездесулері осы үйде өткеніне күмән жоқ. Облыс, қала басшылығы мен қала қонақтары аралап көрген мұражай өзінің жаңашылдығымен көз тартады.

Жыл басында ғимаратқа ағымдағы жөндеу жұмыстары жүргізілгеннен ке-йін мұражай залдарына реэкспозиция жасалды. Жаңа экспозицияда Алаш қозғалысы тарихының 6 кезеңі тың құжаттар мен деректер негізінде өзгеше қырынан көрсетілді. Ғимараттың бұрын бос тұрған бірінші қабатына 20 ғасыр басындағы үй интерьері жасалды. Екінші қабаттағы экспозиция арнайы тапсырыспен жасалған Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхтар Әуезовтің мүсіндерімен толықтырылды. Осылайша, Алаштың астанасы болған Семейде тағы бір тарихи мереке өз дәрежесінде өтті. Берері мол, салмағы ауыр шаралар желісі жыл соңына дейін жалғаса бермек. Ал осы атқарылған шаруалардың барлығын кәнігі жұрт Алаш арыстары рухына тағзым деп түсінді.

Сонымен, Ұлы даланың ұлтын шексіз сүйіп, сол жолда жанын құрбан еткен ардақты ұлына құрмет көрсетілді. Бұл күні тек семейліктер ғана емес, бүкіл қазақ даласының дүр сілкінгенін айтып жату артық та болар. Көптен күткен күн! Орындалған арман! Оң қолына асық ұстаған Әлихан «Қазағымның асығы әр қашан алшысынан түссе екен» деп алысқа ойлана көз тігіп тұр.

Ескерткіштің бүгін естіген көпшіліктің құлағына түрпідей болып тиетін Ленин көшесінде тұрғаны да көңілді әр түрлі ойларға жетелейді. Бір қарағанда Ұлы тұлға Ленинге жоғарыдан паңдана қарап, «мен жеңдім» деп сес көрсетіп тұрғандай да көрінеді... Семейдің атқарушы және өкілетті билігі, қала белсенділері тарапынан  осы көшенің атауын «Мәңгілік Ел» деп өзгертуге талпыныс жасалып, тиісті орындарға ұсыныс жіберіліп қойғанын да білеміз. Ол күнге де жетерміз. Күтейік. Ең бастысы Әлихан халқымен қауышты.

Ермек ИСАБАЕВ

СЕМЕЙ - МЫҢ ЖЫЛДЫҚ ҚАЛА!

Аңдатпа сөз

Төмендегі мақала, рас, осыдан 20 жылдай бұрын - 1998 жылы жазылған. Оның жазылуына «Семейдің 280 жылдық мерекесі таяп қалды, оны анау 250 жылдық сияқты дүркіретіп тойласақ» деген әңгіменің қызу талқыға түсуі себепкер болған-ды. Тойлауға бейілді қала тұрғындар қарасы көп еді. Не істеу керек? «Семей – көне қала», «Жеті сарайлы көне шаһар» деген тақырыпта мақалалар дүниеге келіп, қазақ басылымдары жаппай жария етті. Құдай сәтін салып, оның орысшасы «Семьпалат – древний град» деген атпен қалалық «Наше дело», «Голос народа» және облыстық «Рудный Алтай» газетінде жарық көрді. Осынау күшті ақпарат ағысы әсер етсе керек, сол кездегі қала әкімі, есімін ұмыттым, Бутин деген азамат: «280 жыл дегенді қойыңдар, тек «Қала күні» деп мерекелесек жеткілікті»,- деген үзілді-кесілді пәтуаға келіп, сенсеңіз, өрекпіген топ екпінін су сепкендей басты. Содан беріде ерке Ертістен қаншама су ақты десеңізші! Дүние жаңғырды, ең бастысы, артқы толқын ұрпақ өсіп-жетілді. Мақаланы назарларыңызға қайтадан ұсынып отырған жайымыз сол.   

Жеті тас ғимараттың қилы тарихы

Ертістің оң қабағында орналасқан ғажайып жеті тас ғимарат туралы мағлұмат патшалық Ресей әкімшілігіне де жеткен. Оған дәлел - белгілі орыс ғалымы Г.Миллердің Түмен (Тюмень) қаласы архивінен тапқан құжаты. 1616 жылдың 25 сәуіріндегі орыс патшасы Михаил Грамотасында бұл сарайлар «тас мешіт» деп аталған екен (ҚСЭ. 10-том, 114-бет).

1718 жылы осы тас мешіттерден 15 шақырым төмен, Петр Бірінші патшаның жарлығына сәйкес, зеңбірегін сүйреткен әскери экспедиция қамал салған ғой. Осы қамалдың орнындағы елді мекен қазір де «Ескі қамал» деп аталады. Ол күнде жеті тас ғимаратты қалаға жоңғар билік етті. Тарихтан аян, 1643 жылы Жоңғар ханы Батыр қонтайшы 50 мыңдық жасақпен келіп, Ертістің орта ағысын жаулап алған. Археолог Н.Абрамовтың жазбалары ғимараттар будда дінінің салт-ғұрыптарына сәйкес безендіріліп, 1670 жылдары қайта жөндеуден өткізілгенін жеткізеді.

Міне, орыс офицерлері (Бухгольц, Чередов) осы ғимараттарды көріп таң-тамаша қалады. Олар Петерборға жолданған рапортта ғибадатханалар әу баста бұхарлық, яғни түркілік үлгіде салынған деп көрсетеді және өздері жаңадан соғып жатқан қамалға «Семьпалат» деп ат беруді өтінеді. Кешегі «Семипалатинск» атауының пайда болу тарихы, міне, осы.

Жеті тас ғимараттың иесі кім және қашан тұрғызылған?

Ертістің орта ағысында Қаған ордасы - Қимақ мемлекетінің бас қаласы болған. Жеті тас мешітті шамасы 9 ғасырдың соңында сол қағанат билігі салдырған. Қимақ астанасы туралы деректер араб географтары Әбу ибн Хордадбехтің «Мемлекеттер мен жолдар туралы» (846 ж.) және Әбубәкір әл-Хаманидің «Қалалар туралы» (903 ж.) атты еңбектерінде бар. Қазіргі Семейдің орнында орналасқан «қағанның астанасы өте үлкен, жан-жағы темір есіктері бар дуалмен қоршалған» (ҚСЭ. 6-том, 557- б).

Өстіп, қазір көзі жоқ, археологиялық ғылыми мұраға айналған айтулы жеті тас ғимарат - Семей  қаласы тарихының айшықты белгісі. Оны танып-білудің кілті есепті. «Семей» атауының шығу төркіні осы «тас мешіттерге» қатысты дегенді қала орнын алғаш зерттеуші Г. Миллер 18 ғасырдың 30-шы  жылдары-ақ айтқан.  Ғалым былайша атап көрсеткен: «Бұл атау көне тас ғимараттар үйіндісінің жанынан бой көтерген тас мешіттерге қатысты» («История Сибири» кітабы,  Москва - Ленинград.  1937).

«Көне тас ғимараттар үйіндісінің жанынан»! Бұл, біле білсек, ондаған ғасырлар қойнауына сілтейтін дерек.

Қорыта айтқанда, осы қатарлы дерек-дәйектерге қол арта отырып, жеті тас мешітті қаланың мың жылдық тарихы бар деген тұжырымға келеміз.

300 жыл Семейге ме, әлде Ескі қамалға ма?

Жоғарыда орыс әскері 1718 жылы алғаш Ертіс жағасына қамал соқты, қазір тап сол жерде «Ескі қамал» атты елді мекен орналасқан дедік. Ал Семей (ол күнде Доржинкит аталған) қаласы орнына орыс қамалы тек 1778 жылы ғана көшірілді. Көрдіңіз бе, екі дата арасын бураның қара санындай 60 жыл бөліп жатыр. Принциптік айырма осы арада.

Ресми дерекке жүгінейік: «В 1760 г. встал вопрос о перенесении крепости на новое место. ...В новую крепость стали переселяться жители старой крепости, военнослужащие, а также часть торговых людей. 18 мая 1778 г. во вновь построенную крепость переехал назначенный комендантом полковник И.Т.Титов со штабом, поручив заведование старой крепостью майору Соколову».

Көріп отырсыздар, архивте сақталған рапортта көші-қон қашан, қалай өткені күніне шейін көрсетілген. Сөйтіп, келер жылы Семейге емес, «Ескі қамал» деген поселкеге 300 жыл толмақ. Осы жайттың ақ-қарасын айырып, ажыратып алмай тұрып, дөңгелек датаны мерекелеу - исі қазақ жұрты алдында ұятқа қалу болмай ма? Жалпы, бөгде елдің әскері ту тіккен уақытты тойлау ақылға сыйымды ма, өзі? 

«Семьпалат» қамалының тұрғындары қала тұрған дөңеске тек 1778 жылы көшірілгені несі? Себебі оған шекті мүмкіндік болмаған, көшу туралы мәселенің Жоңғар мемлекеті күйреген 1760 жылдан бастап қана қойылғаны сол.

Бүгінгі ұрпақ мұны білгені жөн, Семей жері көне археологиялық мұраларға аса бай болған. Мұны 18 ғасырда Г.Ф.Миллер, П.С.Паллас, И.П.Фальк сияқты атақты ғалымдар алғаш паш етті. Ал 19-ғасырдың екінші жарымында Г.И.Спасский, Н.А.Абрамов, И.А.Армстронг, Ф.Н.Педащенко, В.В.Радлов, Н.Я.Коншин, ағайынды Белослюдовтар, кейінірек С.С.Черников сияқты зерттеуші ғалымдар археологиялық жұмыстар жүргізіп, көптеген құнды деректер қалдырды.

«Семей» атауы қайдан?

Атақты түрколог С.Е. Малов: «Сарыұйғырлар тілінде «Семей» сөзі көне түрік қауымы құлшылық ететін орын - ғибадатхана мағынасын білдіреді»,- дейді («Язык желтых уйгуров, словарь и грамматика». - А. 1957).

Моңғол-тибет диалектісінде де ғибадатхана ұғымы осы төркіндес. Осы деректерге сүйене отырып, Әбілхан Әбіласан  деген автор былай пайымдайды: «Семей» атауын  көне сақ, ғұн тілдерінің сарқыты деп болжауға бейілміз. Ежелгі қауым сарыұйғырлардың сөздік қорында бұзылмай, өзгермей, сол күйі аман сақталып, бүгінгі ұрпаққа жеткен бұл тұмар сөз, қасиетті атауды бөтен тіл, бөгде ұғымға телімей, төл  болмысында түсіндіріп қолданғанымыз абзал». («Ана тілі» газеті, 5-ші қазан, 1995 ж.).  Біз осы пікірді толығымен қуаттаймыз.

Негізі, «Семей» топонимі жалғыз қала атауында ғана емес,  қаладан  батысқа  қарай 40-50 шақырым жерде Семейтау  атты тау  тұрғанын да  ұмытпайық.  Ал  тау  аты  «Семьпалаттан» шықты деу қисынсыздық. «Семей» мен «Семипалатинск»  атауларының  дыбыстық  үндестігі - өкінішті кездейсоқтық. Әсілі, екі сөзден тұратын орыс атауларын дыбыстауда қазақ тілінің тәжірибесі атаудың екі жартысы да сақталатындығын көрсетеді. Мәселен, Петербург - Петербор, Оренбург - Орынбор, Новосибирск  - Ноғайсібір. 

Демек, қазақ халқы қаланы «Семей» деп «Семьпалат» деуге тілі келмегендіктен емес, қаланың көне тарихи-топонимикалық атауы жадында жүздеген жылдар бойы сақталып қалғандықтан атап келген деп түйеміз.

Семейдің мың жылдық тарихына шолуымыз осымен тамам.   

Түйін сөз

Қоғамдық санада екі ұдай пікір неге болмасқа? Байқап отырсақ, сүйікті қаламыздың 300 жылдық мерейтойын тойласақ дейтіндер баршылық, оған қарсы уәж айтатындар да аз емес. Тойлауға қарсы емес азаматтар осы дөңгелек дата аясында қомақты қаржы бөлініп, қаламыз бір көркейіп қалса, оның несі жаман дейді, білем. Бұл - атүсті қарағандық, жеңіл-желпі пікір. Ал тарихи тұрғыдан алғанда, ағаттық дүр. Тереңге үңілсек, күллі Ертістің ұзына бойының тарихы мен тағдыры таразы басына түскелі тұр емес пе! Кәні, қайырмасы «Таласқа түссе жан мен ту, жан емес маған керегі...» деп келетін ән неліктен халық сүйетін әнге айналды? Өйткені одан тәуелсіздік рухы еседі. Қарапайым көпшілік соның әлсіремегені керектігін сезінеді және өзгеден гөрі соны қымбат көреді деген ойдамын.

Асан  ОМАРОВ, 

зерттеуші,  публицист.

ҰЛТЫНЫҢ ҰРАНЫ БОЛҒАН ДАРАБОЗ

 

 

 

 

Ұлыстың Ұлы күні – әз Наурызды үржарлықтар биылғы жылы да ерекше мәнерде атап өтті. Олай дейтініміз - екі күн қатарынан тойланған ұлық мереке алдымен қазақтың хас батыры Қабанбай бабамыздың 325 жылдығына арналған ескерткіш мүсіннің ашылуы сынды маңызды оқиғалармен тұспа-тұс келді. Қазақ халқының тарихын парақтап, қай батырын алып қарасақ та, бар өмірін елдің қонысын кеңейту, халықты жаудан қорғау жолындағы жорықтарға арнаған. Ата-бабаларымыз аңсап өткен теңдессіз байлығымыз егемендік пен жарқын болашағымыз үшін күрескен хас батырға аудан орталығынан гранит тастан қашалып жасалған, биіктігі 10 метр болатын ескерткіш салтанатты түрде ашылды.

«Жақсыны көрмекке» дейміз ғой. Батыр баба ескерткішінің ашылуына Үржар ауданы әкімі Серік Зайнулдин, мәслихат хатшысы Қаленбек Қарашев, аудан әкімінің орынбасарлары, облыстық және аудандық мәслихат депутаттары, алыстан шақырылған қонақтар, аудандық ардагерлер кеңесі, зиялы қауым, кәсіпкерлер, ауданның қоғамдық пікір белсенділері, еңбек ардагерлері, ауылдық округ әкімдері, ауылдық ардагерлер кеңесінің төрағалары, қоғамдық кеңесшілер, аудан жастары қатысты.

Халқының қамын жеп, елінің ертеңін ойлаған, сол жолда басын бәйгеге тіккен ірі тұлға – қазақ халқының ұлы қолбасшысы, Хан батыр Қабанбай бабамыздың ескерткішінің ашылу салтанатында аудан әкімі Серік Зайнулдин, ескерткіштің бой көтеруіне демеушілік жасаған белгілі меценат, жерлесіміз Құсман Шалабаев, Алматы облыстық Қоғамдық келісім кеңесінің төрағасы, Алматы облысының Құрметті азаматы Оралбек Жақияновтар сөз алып, үржарлықтарды Наурыз мерекесімен құттықтады. Батыр баба құрметіне тұрғызылған тас мүсін салтанатты рәсіммен ашылған соң,  Жабайыл Бейсеновтің сөзіне жазылған «Батыр баба» әнін аудандық Мәдениет үйінің жезтаңдай әншілерінен құралған  «Ақберлі» ансамблі әуелете шырқады. Мерекелік шара негізгі бөлімге ойысып, аудандық Мәдениет үйінде байтақ жерімізді Жоңғар шапқыншылығынан қайыспай қорғап, қазақ халқының айбыны бола білген Қабанбай батырдың ерлігін, өмір жолын ұлықтау мақсатында ғылыми-танымдық конференция өтті. Ғылыми конференцияда Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы, Алматы қалалық мәслихатының депутаты Кәкен Қамзин «Қабанбай батыр және қазақ халқының Тәуелсіздік аңсарлары», Алматы облыстық Қоғамдық келісім кеңесінің төрағасы, Алматы облысының Құрметті азаматы Оралбек Жақиянов «Қабанбай батырдың ерліктері жайлы», М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының бас ғылыми қызметкері, жазушы, филология ғылымдарының докторы Ақыш Нұрдәулет «Дарабоз» роман дилогиясындағы Қаракерей Қабанбай батырдың образының сомдалуы», Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университетінің профессоры Мұхтарбек Кәрімов «Қабанбай батыр тұлғасы ауызша және жазбаша деректерде», Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, филология ғылымдарының докторы Кенжехан Матыжанов «Аңыз әңгімелер мен тарихи жырлардағы Қабанбай батыр бейнесі», М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы Әлімжан Хамраев «Қабанбай батыр заманындағы саяси-тарихи оқиғалар», Философия, саясаттану және дінтану институтының бөлім меңгерушісі, философия ғылымдарының докторы Бақытжан Сатершинов «Қабанбай батыр дәуіріндегі қазақи ойлау жүйесі және оның бүгінгі заманмен үндестігі», «Отүкен» журналының бас редакторы Нұржан Қуантайұлы «Қабанбай батыр - өз дәуірінің саяси қайраткері» атты баяндамаларында Қабанбай батырдың ерлігі мен өмірі туралы көптеген тарихи деректер келтірді.

Сондай-ақ жиын барысында аудан әкімі Серік Зайнулдин Қабанбай батыр ескерткішінің авторы, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі, елімізге белгілі мүсінші Болат Құсайыновқа Үржар ауданының Құрметті азаматы атағы берілгенін жеткізіп, салтанатты түрде куәлігін тапсырды.   

Ұлыстың Ұлы күні Барқытбел баурайындағы дүбірлі тойдың мәні мен мағынасы батыр бабаға арналған ескерткіштің ашылуымен тереңдей түсті.

Бауыржан ЖАҚЫП,

«Семей таңы»

 

 

 

 

Меншік иесі: «Семей таңы – Вести Семей газеттері» ЖШС

Техникалық директор:Қайрат Жолобаев

Бас редактор: Ерзат Жанатұлы

           

Ескерту! Кез келген

материалды көшіру және жариялау

үшін редакцияның арнайы

рұқсатын алу қажет!

 

Телефон: 8-775-746-46-70,

8-707-372-57-00

Кеңсе тел.: 8-7222-52-36-57