ТЫНЫШБАЙ ӘН АРНАҒАН АЛТАЙДЫҢ АРҒЫ ЖАҒЫНДАҒЫ АРУ

 

 

 

Тоқсаныншы жылдардың басында «Алтайдың ар жағынан келген ару» халықтың сүйікті әніне айналған еді. Барлық телерадиоарналар жаппай осы әнді эфирден қайталай беріп, қанша орындалса да тыңдарманды әлі күнге дейін жалықтырмаған әннің шығу тарихы жайлы да халық арасында әртүрлі әңгіме айтылады. 1999 жылы дүниеден өткен талантты ақын, сазгер Тынышбай Рахимов ән арнаған ару кім? Осыдан бірнеше жыл бұрын Қытай елінде болған сапарымызда осы әннің шығуына  себепкер болған арумен кездесіп, танысқан болатынбыз. Таяуда, Жаңа жыл қарсаңында, WeChat байланысының мүмкіндіктерін пайдалана отырып, Қытайдағы Әмина Еркешпен тағы бір сұхбаттасудың сәті түсті.

Қытай еліне барған сапарларымыз кезінде ол жақтағы қазақтардың өз ұлтының әндеріне  ерекше құрметпен қарайтындығын байқап жүрмін. Аспан асты еліндегі қандастардың  автокөлігінен немесе қалта телефонынан қазақ әндерін естігенде, бойымызды бір жылу сезім билеп, алыста жүрген бауырларымыздың туған жерге деген сағыныш сазы  құлағымызға жеткендей болады. Бірнеше жыл бұрын Үрімшіге барған сапарымызда да бізге аудармашы болып жүрген қазақ жігітінің автокөлігінен өзіміз сүйіп тыңдайтын  Тынышбай Рахимовтың «Алтайдың ар жағынан келген ару» әуенін естігенде, осы әннің  шығу тарихы жайлы әңгіме басталып кетті. Бұл ән жайлы ел аузында алуан түрлі  әңгіме айтылады. Мен жанымдағы жігіттерге бұл әнді Тынышбай Рахимовтың осы Қытайда тұратын қазақ қызына арнағаны жайлы айтқанда, олар әнге арқау болған арудың Шыңжаң телевидениесінің қазақ бағдарламасындағы Әмина Еркеш атты диктор екендігін айтып әңгімені  іліп әкетті. Журналистік әуесқойлығымызбен дереу Әминаның телефон нөмірін тауып беруді өтінген едік. Көп кешікпей іздеген кейіпкерімізбен телефон арқылы байланысып, кездесу уақытын белгіледік, сөйтіп қазақ ақынына:

Алтайдың ар жағынан келген ару,

Жалт етіп қарағаны - емге дәру,

Мөп-мөлдір жанарың-ай, жаз дидар қабағың-ай,

Көргенде тіл қата алмай қарадым-ай,

Қасыңа бара алмадым,

Сездің бе жан арманын,

Еріксіз қалқам саған ән арнадым,-

деп ән жаздырған, жыр жаздырған арумен алғышқыда, бұдан бірнеше жыл бұрын  Үрімшідегі «Шопан жігіт» атты қазақтың ұлттық тағамдарын даярлайтын мейрамханада кездескен едік. Жасыратыны жоқ, жыр арнаған ақынды ғана емес, әнді тыңдаған барша қазақты ынтықтырған жұмбақ жан қандай екен деген ой көкейде болған еді. Орта бойлы, қою қара шашы иығына төгілген бидай өңді  әдемі келіншектің үлкен бота көздерінен өжет әрі өзіне сенімді жанның келбетін  көргендей болдық. Артық еті жоқ дене бітімі де өзіне жарасымды. Сырт келбеті мен киген киіміне қарап өзін өзі күтетін ұқыпты жан  деп ойладық. Тәкаппарлық та Алтайдың ар жағындағы арудың бойына жат емес сияқты. Дегенмен әңгімеміз бірден жарасып жүре берді:

- Әмина, «Алтайдың ар жағынан келген ару» қазақ әндерінің ішінде сәтті  шыққан туынды деп есептейміз, барша қазақстандықтардың осы сүйікті әні өзіңе арналғанынан да хабардармыз...

 - 1991 жылы Қазақстанда бір топ Қытай делегациясы іссапарда болып, мен осы топты аудармашы болып бастап барған едім. Ол кезде Іле телевидениесінде қызмет істеймін, әлі тұрмысқа да шықпағанмын, жасым жиырмадан енді асқан кезім.Осы сапарда Қазақ телевидениесінің «Кеш жарық» бағдарламасына қатысуға  шақырылдық. Тынышбай Рахым осы хабардың режиссері болып қызмет істейді екен. Алайда мен сол сапарда ол кісімен кездесіп, танысқан да жоқ болатынмын, тіпті атын да естімеген едім. Хабарды дайындау кезінде, алыстан келген қазақ қызы қандай екен деген ой болды ма, сырттан бақылап отырғанға ұқсайды. Ол  Қазақстан мен Қытай арасындағы барыс-келіс қазіргідей өркендей қоймаған кез. Сондықтан да шетелден келген қазақ қызы қандай деп сынай  қараған кездерді аңғармау мүмкін емес еді. Елге оралған соң, магнит таспаға жазылған Нұрғали Нүсіпжановтың орындауындағы әннің алғашқы нұсқасы маған келіп жеткен.  Жасыратыны жоқ, алғаш әнді естігенде абдырап қалдым. Қазақ телевидениесінде  көрген адамдарымды шетінен көз алдыма елестетіп, әнді жазған ақынды оймен іздей бастадым.  Ән өзіме қатты ұнады. Кейіннен бұл әнді Мақпал Жүнісова да орындады. Нұрғали Нүсіпжанов та, Мақпал Жүнісова да қазақтың халық мойындаған талантты әншілері ғой.  Дегенмен әр әннің өз орындаушысы болады. Сәкен Қалымов орындағанда, ән өз орындаушысын тапты деп ойладым. Әннің бағын ашқан Сәкен болса, әншінің бағын ашқан да «Алтайдың ар жағынан келген ару» әні болғанына  ешкім де қарсы дау айта алмас. Осы әннен кейін Сәкенді халық таныды.

- Әмина, сонымен әннің жолы болды. Ал өзіңе арнап ән жазған ақынмен кездесудің сәті түсті ме?

 - 1996 жылы Синьцзян Ұйғыр автономиясына қарасты  Іле облысының бір топ өнерпаздары Алматыдағы Республика сарайында «Алтайдың ар жағынан келген ару»  атты концерт берді, бағдарламаны өзім жүргіздім. Сол кеште Тынышбай аға сахнаға шығып, менің бетімнен сүйіп, залға жиналған қалың көрермен алдында гүл берді. Осы кеште маған ән арнаған ақын ағаның үйінде қонақта болып, өзімен, жанұясымен таныстым.

 - Айтпақшы, осы «Алтайдың ар жағынан келген ару» әніне өзіңнің әнмен қайтарған  жауабың да бар деп естіп едім...

 - Сөзімнің басында айтып кеттім ғой, әннің үнтаспаға жазылған алғашқы нұсқасын алған соң, авторға хат жазып алғыс айтқан болатынмын. Сол хат негізінде ақын қыз жауабын да әнге айналдырған екен.

Ақиық қыран аға,

Ақ маржан жыр арнаған,

Өзіңді ел мақтамай тұра ала ма,-

деген өлең жолдары сол хаттың негізінде жазылған...

- Бұл ән жазылған кезде, өзің жиырмадан жаңа асқан бойжеткенсің, ал Тынышбай  Рахымның қырықтың қырқасына шыққан шағы ғой деп шамалаймын. Әннің сөзіне қарағанда, ақын өзіңе ғашық  болған сияқты... Әнді алғаш естігенде қандай әсерде болдың?

 - Әрине, ата жұртта бейтаныс ақын аға ән арнап жатқанда толқымадым десем, сенбейсіңдер. Дегенмен өзім бұл әнді жырақта жүрген қарындасына елдегі ағаның сағыныш сәлемі деп қабылдадым. Тынышбай аға қайтыс болғанын естігеннен кейін ақын ағаның зайыбы Қарашаш апаймен сөйлесіп, көңіл айттым, қонаққа шақырдым, өткен жазда Қарашаш апай кіші қызымен келіп қонақ болып кетті. Осы сапарында Қарашаш апаймен көп сырластық. Өзіме ән арнаған ақын ағаның жұбайы іздеп келгенде, туған жеңгем келгендей қуандым. Қарашаш апайдан: «Әнді естігенде жолдасыңызды қызғанбадыңыз ба?»- деп сұрадым. Ол кісі ақылды адам екен: «Ақынға әйел болу - әрі бақыт, әрі сор, біреудің көзі, біреудің сөзі, бір қыздың қылығы, бір қыздьң бұрымы ұнайды, өлең жазуға себеп болады, оның бәрін көңілге ала берсем, ақынмен бірге ғұмыр кеше алар ма едім. Бір күні жұмыстан бір түрлі толқып келді: «Қытайдан келген делегацияның ішінде бір қазақ қызы келді бізге, өзі өте әдемі екен, қарашы, өлең жаздым, сол қызға арнап»,- деді. Өлеңді оқып шықтым. Ақын болмасам да ақынға жақын болдым ғой, өлеңнің кей жерлеріне өзгеріс енгізуге де кеңес бердім. Әннің халықтың көңілінен шыққанына Тынышбаймен бірге мен де қуандым»,- деді Қарашаш апай.

- Әмина, енді өзің туралы айтып берсең...

- Өзім осы Қытайдағы Сауан ауданында дүниеге келгенмін. Руым - Найман, оның ішінде Қыржымын. Ата-анамның бес баласының ең үлкені болғандықтан, ата-әжемнің бауырында, атам Еркештің кенжесі болып өстім. Ата-әжемнің тәрбиесінің арқасында қазақтың салт-дәстүріне қанып өстім. Өзімнің жолдасым Мұрат - қазақ азаматы. Бір қызымыз бар, 18 жаста, аты  Әльфира. Қазір университетте оқиды. Қытай мектебінде оқып білім алғанымен,  қызымызға Қазақстан туралы жиі айтып, ата-әжемнің өзіме үйреткеніндей,  ұлттық тәрбиені құлағына сіңіріп отырамын. Үйде қазақ тілінде сөйлесеміз. Өзім Пекин университетінің жанындағы телевидение, радио мамандарын дайындайтын курсты тамамдаған соң еңбек жолымды Іле телевидениесінде дикторлықтан бастадым. Қазір Үрімшідегі Шынжаң телеарнасында қызмет атқарамын. Біздің редакцияда екі жүзден артық адам жұмыс істейді, екі телеарнада хабар таратады. Еңбегім елеусіз де емес, Қытай еліндегі «Ең үздік диктор» атағын алған жалғыз қазақ қызымын.

- Қазір жасың нешеде?

Бөгеліп барып күліп жібергенінен «қыздың жасын сұрамайды» деген қағиданы білмейсіз бе деген ойды аңғардым. Дегенмен:

- 51 жастамын,- деген жауап алдым.

-Қытайда әйел адамдар зейнет демалысына қай жаста шығады?

- 55 жаста шығады.

- Елге, ата жұртқа оралу жоспарларыңда бар ма?

- Шетелде жүрген қандастардың ішінде ата жұртқа оралуды армандамайтыны жоқ шығар деп ойлаймын. Дегенмен елге оралсақ болды деп шаба жөнелгенді өз басым құптамаймын. Өйткені, қайда жүрсек те, жүрегіміздің түбінде жатқан, ата-бабамыз армандап кеткен ата жұртқа оралған соң, масыл болмай, оның керегіне жарай білу қажет деген ой менің елге оралсам деген ниетіме әзірге тоқтау салатындай... Қазақстанға барғанда қандай тірлік жасаймыз, біздің бұл жақта алған біліміміз бен жинақтаған тәжірибеміз туған жердің керегіне жарай ма деген ой көкейде тұрады. Қазақстанның Тәуелсіздік алғаннан бергі экономикалық, әлеуметтік тұрғыдан дамуына үнемі құлақ түріп отырамыз, әсіресе елдегі ұлтаралық татулық, тұрақтылық бізді қуантады. Н.Назарбаевтың Тәуелсіздікті тұғырлы ету жолында жүргізіп жатқан саясатын бұл жақтағы қазақтар қолдайды.

- Қазақстанға соңғы рет қашан келдің?

- Өткен жылы Алматыға барып қайттым. Астанаға барудың әлі сәті түспей жүр. Бірақ суреттен көріп әсем қала екенін байқап жүрмін. Шалғайда жүрсем де, тарихи Отанымның алдыңғы дамыған мемлекеттер қатарында болуына әр уақытта тілектеспін.

Қиыр жайлап, шет  жүрсе де ата жұртының амандығын тілеген Алтайдың ар жағындағы аруға мен де амандық тіледім

Риза МОЛДАШЕВА.

 

 

 

Пікір қосу


Қорғау коды
Жаңарту

Меншік иесі: «Семей таңы – Вести Семей газеттері» ЖШС

Техникалық директор:Қайрат Жолобаев

Бас редактор: Ерзат Жанатұлы

           

Ескерту! Кез келген

материалды көшіру және жариялау

үшін редакцияның арнайы

рұқсатын алу қажет!

 

Телефон: 8-775-746-46-70,

8-707-372-57-00

Кеңсе тел.: 8-7222-52-36-57