ЛАТЫН ӘЛІПБИІ ӘЛІ ДЕ ТОЛЫҚТЫРУДЫ ҚАЖЕТ ЕТЕДІ

13 сәуір күні Қазақ инновациялық гуманитарлық-заң университетінде «Латын әліпбиіне көшу - заман талабы» тақырыбында республикалық ғылыми-тәжірибелік семинар өтті. Семинарға Л.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің профессоры Жантас Жақыпов, С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің доценті Гүлназ Кәріпжанова, С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің доценті Айгүл Әлімхан қатысып, баяндама жасады.

Қазақ жазуын латын әліпбиіне көшірудің маңыздылығы және оның қазақ тілінің ұлттық ерекшелігін сақтап қалудағы ықпалы аталған жиынның негізгі тақырыбына айналды. Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры Жантас Жақыпов қазақ жазуының өткен тарихына тоқталып, соңғы қабылданған нұсқадағы олқылықтарға кеңірек тоқталып өтті.

- «Жазу» деген ұғымға қазақ ежелден басқаша қараған. Кейін материализмнің кесірінен «жазу» дегенді «таңба» деп қана түсініп кеттік. Шындығында, қазақ ұғымында «жазу» деген «пешене», «жазмыш», «тағдыр» деген ұғымдарды білдірген. Сол кездегі «жазу» мен қазір қолданып жүрген «жазу» сөзінің алғашқы түбірі бір. Түркі кезеңінде әріптің орнына «бітік» деген сөз қолданылды. Қарап отырсақ, ол да рухани мәні бар мәселе. «Бітік» - маңдайына біткен, бітім сөздерімен синонимдес. Кейіннен «бітікті» орыстар «письмо», «пись» деген сөздерге өзгертіп алды да, «жазу» болып кетті. Кеңес өкіметі тарағаннан кейін, ғылымның алуан түрлі көзқарастары шыққан кезде, әлем ғалымдары тілдер феноменологиясын зерттей бастады. Сондай ғалымдардың бірі поляк Миловатскийдің зерттеуі бойынша, жазу көктен түскен. Ол осыған байланысты бірнеше дәйектер келтіреді. Ғалым сөзіне сүйенсек, латын қарпі католиктерге, Кирилл қарпі православтарға, ал араб қарпі, әрине, мұсылмандарға түскен. Түріктердің де төл әліпбиі бар. Ол - көне түркі, сына жазуы. Бірақ ол заманда үлкен рухани апат болды. Түркілердің ұлтқа бөлініп тарап кетулеріне де сол себеп болды деп ойлаймын. Осы көне түркі жазуын бірегейлеп, қайта қолдану туралы ұсыныс та айтқан болатынмын. Одан кейін қазақ халқы 900 жылдай араб жазуын пайдаланды. Бұл жазудың да өз кереметі бар екен. Біз латын мен Кирилл жазуын жазғанда қолымызды табиғаттың жаратылысына қарсы айналдырады екенбіз. Ал араб жазуын жазғанда табиғат қозғалысының бойымен қозғаламыз. Сағат тілі де, қан тамырымыз да солай айналады. Жел де осы бағытпен соғады. Мұны педагогикалық тұрғыда сезе қоймасақ та, ішкі түйсігімізге әсер етеді. Ахмет Байтұрсынұлының араб қарпі арқылы төте жазуды енгізуінің де өз мәні болды. Өздеріңіз білесіздер, ол заманда қазақтарды діннен алыстату саясаты жүрді. Осы орайда жазу ұлттың рухын, дінін сақтап қалудың бірден-бір жолы екенін түсінген Ахмет Байтұрсынұлы араб жазуын енгізіп, сол үшін күресті. 1926 жылы өткен конференцияда татарлардан Ғалымжан Ибрагимов, ал қазақтардан Ахмет Байтұрсынұлы араб қарпін қолдады. Кейіннен екеуіне де панисламист деген атақ тағылғаны мәлім. 1930 жылы қабылданған латын әліпбиі де кемшіліксіз болмады. Мәселен, «ы» әрпі кириллицаның «ь» таңбасымен жазылды. Осыған байланысты көптеген келіспеушіліктер орын алған. Кейін отаршыл өкімет дауды қойып, кириллицаға ауысыңдар деген бұйрық беріп, небәрі үш айдың ішінде қазақ халқының әліпбиі өзгеріп шыға келді,- деді Ж.Жақыпов. Сондай-ақ ол латын әліпбиінің соңғы қабылданған нұсқасына байланысты да өз пікірін білдіріп, диграфтық нұсқаның да, апостроф белгілері қойылған әліпбидің де қолайсыз болғанын айтты.
- 11 қыркүйекте Парламентте тыңдалып, талқыланған диграфтық нұсқаға байланысты қатты дау болды. Қазір, мәтінді ықшамдауға баса мән беріліп жатқан тұста, жұрт Толстойдың «Война и мир» кітабын оқымайды. Сол тұрғыдан келгенде, бұл көпшілікке ұнамады. Ал 2017 жылдың 9 қазанында апострофтары бар нұсқа белгіленгенімен, ол компьютерге жарамайтын болды және әр үтір бір әріптің орнын алды. Әліпби нұсқасына қатысты біз де өз пікірімізді арнайы комиссияға жеткізген едік. Нәтижесінде 2018 жылдың ақпанында жаңа нұсқа қабылданды. Бұл нұсқада ілгерілеу бар екенін көпшілік көрді. Артықшылығы - үтірлері алынып тасталып, орнына акут деген таңба қойылды. Акут - орыс тіліндегі екпіннің таңбасы. Бұл диакретикалық, яғни әріп үсті белгісіне жатқандықтан, артық орын алмайды. Аталған белгі, негізінен, екпін мағына жасайтын тілдерде қолданылады. Бірақ бұл нұсқаға қатысты да әлі ұсыныстарымыз бар. Өйткені, Президенттің айтуынша, алдағы екі жылдың ішінде ұйымдастыру және әдістемелік жұмыстар жүргізілуі қажет. Және бұл жөнінде республикада орфографиялық комиссия құрылды. Енді емле ережесі мен сөздігі тезірек құрастырылуы қажет. Менің ұсынып отырған қағидам - төлтума сөздер морфологиялық, кірме сөздер фонетикалық қағидаға сүйеніп жазылса екен,- деген филолог Жантас Алтайұлы әліпбиден «в», «ф» әріптерін алып тастауды және «ш» қарпін «s» таңбасымен белгілеуді ұсынды. Сондай-ақ ол «ш» әрпінің орнына ұсынылып отырған «sh» таңбасының оқылуына қатысты екі ұшты жайлардың орын алып отырғанын айтып, ashana, dárishana, Shyńgyshan, Doshan, Áýeshan сияқты бірнеше сөздерді мысалға келтірді.
Латын әліпбиіне көшудің тиімділігі жайлы басқа баяндамашылар да пікірлерін білдірді.

Жадыра ТӨЛЕГЕНҚЫЗЫ

Пікір қосу


Қорғау коды
Жаңарту

Меншік иесі: «Семей таңы – Вести Семей газеттері» ЖШС

Техникалық директор:Қайрат Жолобаев

Бас редактор: Ерзат Жанатұлы

           

Ескерту! Кез келген

материалды көшіру және жариялау

үшін редакцияның арнайы

рұқсатын алу қажет!

 

Телефон: 8-775-746-46-70,

8-707-372-57-00

Кеңсе тел.: 8-7222-52-36-57